“Өдрийн сайныг өнжин хүлээж, сарын сайныг саатан хүлээж, өлзий хишиг бүрдсэн зуны тэргүүн сарын энэ сайхан өдөр Эзэн хааны үеэс тахиж ирсэн Хан Хэнтий уулаа шүтэж, өв уламжлалаа дээдэлсэн сайхан наадам болж байна” хэмээн яриагаа эхэлсэн энэ эрхэм бол Төв аймгийн Мөнгөнморьт сумын иргэн,  алдарт уяач Д.Цэрэннадмид.  Манай сурвалжлах баг түүнтэй Дэлхийн "Дэлхийн өв -Бурхан Халдун" соёл-өвийн наадам дээр таарч,  Үндэсний их баяр наадмын тухай хууль,  хурдан морины уралдаан хийгээд залуу уяачдын талаарх санал сэтгэгдлийг нь сонссон юм.

-Хэдэн жил морь уяж байна. Олон айраг, түрүүг авч байв уу?

-2005 онд сумын алдарт уяач, 2007 онд аймгийн алдарт уяач болсон. 1973 оноос 50-иад жил морь уяж байна. Хан Хэнтийн Цэнхэр мандал, Жаргалт хаан, Дэлгэрхаан, Өмнөдэлгэр зэрэг сумдуудаар очиж олон айраг, түрүүг авлаа. Төв аймгийнхаа Баяндэлгэр, Баянжаргал, Баян, Эрдэнэ сумуудаар очиж наадсан. Улаанбаатар, Багануурын наадмуудад оролцож явсан. 1998 онд Өвөрхангай аймгийн Хархорин суманд болсон анхны “ Их хурд” уралдаанд очиж морьдоо уралдуулсан. Очсон газар бүртээ л айраг, түрүүг авч байлаа.

-Хоёр жил цар тахал гээд наадам өнжчихлөө. Энэ жилийн наадам өргөн дэлгэр сайхан болох байх. Та морьдоо уралдуулах уу?

-Наадмаар манай сум Түмэн адууны баяраа хийнэ. Энэ сайхан наадамд морьдоо сойж байна. 7, 8 хурдан удмын адуу уячихаад л байж байгаа. Бүх насанд уралдуулна. Ирэх жил манай сумын 100 жилийн ой болно. Үүндээ ч давхар бэлдэж байна.

-Үндэсний их баяр наадмын тухай хуулинд монгол морьд, эрлийз адуу гэж талцаад л нэлээн асуудал болоод байна. Таны байр суурь аль талдаа байгаа вэ?

-Хөх Монгол маань Төрийнхөө сүлдэнд хүлэг морио дээдэлсэн. Төрийн сүлдэндээ дээдэлдэг, түмэн олондоо хүндлэгддэг, эзнээ баярлуулж, ижлээ арвижуулж явдаг сайхан хүлэг морьдтой ард түмэн.  Тэгэхээр монгол хүн монгол адуугаараа л наадах ёстой.

Дээхин үед манай буурлууд эмээлтэй унадаг байлаа. Овоотой малгай өмсдөг байсан. Тэр үед хүүхэд лав эндэж, осолдож байгаагүй. Их гоё нааддаг байв. Одоо бол гадна дотноос эрлийз адуу олноор ирж байна. Мориндоо айхтар тариа хийж галзууруулж байна. Унаач хүүхдүүд ч эндэх нь олширч. Үүнд маш их харамсаж явдаг.

Монгол адуугаа уралдуулаад явчихад элдэв хэл ам гарахгүй шүү дээ. Ер монгол адуугаа устгаж яавч болохгүй. Одоо  устах талруугаа явж байна гэж харж байгаа. Хөдөө орон нутагруу төвийн уяачид эрлийз адуу их шахаж байна. Залуучуудад суртал хийж өндөр үнээр зарж борлуулж байна. Товчхондоо, төвийн уяачид хөдөөний залуучуудаа элсүүлж авах гээд байгаа. Үүнийг би эсэргүүцдэг.

-Тэгэхээр таны зүгээс эрлийз адууг  уралдуулахын эсрэг байдаг хүн юм байна гэж ойлгож болох уу?

-Тэгэлгүй яахав.

Дэлхийг хөх Монголчууд монгол адуугаараа эзэлж байсан түүхтэй. Монгол адуу газар холч, унахад дөмөг, хэрийн юманд цуцдаггүй. Эрлийз адуу цуцаа их. Хүүхдэд ээлгүй санагдаад байдаг.

-Хурдан удмын монгол адууны үнэ ханш энэ жил хэдтэй байна?

-Нутаг нутгаараа ялгаатай байдаг. Дорнодруу даага л гэхэд 10 саятай байна лээ. Манай нутаг харьцангуй гайгүй.

-Унаач хүүхдүүд бүс бүсийн уралдаан тэмцээн, наадмаар унаж бэртэх нь ихсэж байна. Хүүхдүүдээр туг тахиж морь уралдуулаад ер нь хэрэг байна уу?

-Одоо үед 7 нас нь жижигдээд байгаа санагддаг. Адуугаа айхтар бэлдмэлээр тэжээж, допинг шахчихаад хүүхдэд унуулдаг нь буруу. Хүнээс илүү аймар торддог болчихсон байна лээ. Миний морьд тал дээрээ, хагдаараа л явдаг, одоо ч хэвээрээ. Ногоон өвсөө идээд л, элдэв өөр зүйл өгдөггүй гэсэн үг. Нөгөөтэйгүүр өнөө цагт уяачид их залхуу болж. Өвөл, зунгүй хашаанаас гаргахгүй тэжээж байна. Мөн машин, дугуй, мотоциклоор уралдаж байгаа морьдыг элддэг. Энэ бол хүүхдүүдэд маш осолтой.

Энэ бүхнийг цэгцэлж, наадам, өв соёлоо зайлшгүй авч үлдэх ёстой.

-Та залгамжлагчаа бэлдэж байна уу. Уяач хүн тэтгэвэрт гарна гэж байдаг уу?

-Уяач хүн тэтгэвэрт гарна гэж байхгүй. Хэд ч насалсан морь, малаа гадарлаад л сууна. Хүний хобби юм даа. Миний хувьд 30 хүрч яваа хүүгээ уяач болгосон. Намайг залгамжлаад явна гэж боддог. Морь унадаг ач, зээ нар ч байна.

-Өөрөөрөө хамгийн их бахархаж, огшиж байсан үеэ дурсаач?

-Нэг түмэн адуу, нэг түмэн үхрийн түрүү авсан тэр агшин. Энэ мөч хамгийн бэлэгшээлтэй байдаг. 1997 онд Төв аймгийн Баянжаргаланд нэг Түмэн адууны түрүүг сайхан хонгор мориороо авч байлаа.

2010 онд сайхан савьдар азаргаараа Төв аймгийн Мөнгөнморьт сумын Түмэн үхрийн түрүү авсан. Азарга, их нас түрүүлнэ гэдэг амаргүй шүү дээ. Айхавтар аз завшаан гэж боддог.  Хэнтий аймгийн Жаргалтхааны Гурван түмэн адууны баярт оролцож, сайхан халтар морио зургаалуулж байсан.

-Одоо Улсын алдарт уяач болох зорилт тавьж байна уу?

-Одоо эрлийзжээд чанга л болчихоод байгаа болохоос тийм бодол байлгүй яахав. Эрлийз адуутай улс энд тэнд очиж уралдуулаад, хөдөө орон нутаг, аймгуудын наадмыг түүчихдэг болчихсон байна.

-Та удам дамжсан уяач уу?

-Манай аав Дамдин гэж Хэнтий аймгийн уугуул,  морь уядаг, адуучин хүн байсан. Аавынхаа голомтыг авч ирлээ. Аав маань намайг 1977 онд цэргээс халагдаж ирэхэд сайхан хоёр жороо хар морь бэлдчихсэн байсан. “Миний хүү жороо хар мориныхоо жолоог битгий тавиарай. Хүлэг морь уяад хөндийнхөө тоосыг хөдөлгөж, хүний биеийг баярлуулж яваарай” гэж захисан. Аавынхаа захиасыг биелүүлж яваа л гэж боддог. Би эхээс арвуулаа. Найман хүү, хоёр охинтой айлд өссөн. Дүү нарын хоёр нь сумын алдарт уяачид. Аавынхаа хэдэн адууг сайхан өсгөж байна.

Би  хүүдээ “монгол адуугаа устгаж болохгүй, хайрлаж хамгаалж яваарай” гэж захидаг.

-Малын өвчлөл өндөр байна. Вакцинжуулалтад тэрбум, тэрбумаар нь төсөвлөлөө л гэж сонсогдоод байдаг. Адуунд ер нь ямар өвчин давамгайлдаг вэ?

-Гаднаас янз бүрийн өвчтэй адуу орж ирдэг. Энэ хэрээрээ халдвар тархаж байгаа. Тэгэхээр вакцинжуулалтыг маш сайн хийх ёстой. Адуу ям гээд хамраас нь нус, идээ гоождог өвчнөөр түлхүү өвчилчихдөг.

-Бараг харцаараа шахуу ойлголчихдог морь байдаг л биз?

-Морь уяач эзэнтэйгээ ярьдаг. Агуу ухаантай амьтан. “Би дутуу байна надад ажил хийж өг өө” гээд ярина ш дээ. Зөв сайхан сойгоод эхэлвэл түрүүлээд л ороод ирнэ.

ЯРИЛЦСАНД БАЯРЛАЛАА