Дэлхийн эдийн засгийн тодорхойгүй байдал үргэлжилж буй энэ үед эрэлт нь өндөр хэвээр байгаа алтны үнэ түүхэн дээд үзүүлэлтэд хүрлээ. Хамгийн сүүлийн үеийн мэдээллээр унци алтны үнэ 3508.50 ам.долларт хүрч, дэлхийн улс орнууд валютын нөөцөө нэмэгдүүлэхэд алтыг чухалчилж байна. Өөрөөр хэлбэл, ам.доллар, юанийг дэлхийн зах зээлд ноёрхуулахгүй гэх сонирхлын цаадтай алтыг валютын нөөцөд тооцох ажиллагаа улам бүр эрчимжсээр буй нь маргах аргагүй үнэн. Нөгөөтэйгүүр алт бол хэн нэгэн хэвлэдэг цаас бус бодит баялаг. Тэр ч утгаараа дэлхийн эдийн засагт тэргүүлдэг томоохон хөрөнгө оруулагчид алт гэх аюулгүй актив хөрөнгийг илүүтэй сонирхож байгаа юм.

Яг энэ үетэй зэрэгцэн нүүрсний үнээ хэт өөдрөгөөр төсөөлж, төсвийн алдагдлаа нөхөж чадахгүйд хүрсэн монголчууд бүр тодруулбал, эрх баригчид улсын төсвийн орлого тасалдаж байгаатай холбоотойгоор “Алт-3” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх тогтоолын төслийг УИХ-аар хэлэлцэж баталсан. Уг хөтөлбөр хэрэгжсэнээр дунд хугацаандаа 45 алтны үндсэн ордын нийт 129.4 тонн нөөцийг эдийн засгийн эргэлтэд оруулж, тушаах алтны хэмжээг жилд 10 тонноор нэмэгдүүлнэ гэж тооцоолж байна.

Ташрамд сонирхуулахад, Монголбанкинд тушаасан алтны хэмжээ 20 тонноор яригддаг байсан үе бий ч сүүлийн жилүүдэд эрс багассан тухай мэдээлэл ч бас бий. Статистикаас харахад, өдгөө улсын хэмжээнд нийт зургаахан аж ахуйн нэгж үндсэн ордын тусгай зөвшөөрөлтэйгөөр үйл ажиллагаа явуулж, Монголбанкинд тушаасан нийт алтны 22 хувийг бүрдүүлж байна. Гэхдээ баталсан ТЭЗҮ дэх бүрэн хүчин чадлаараа ажилладаг нь ховор бөгөөд хэрэв бүрэн хүчин чадлаараа ажиллавал алтны хэмжээ 3.5 тонноор өсөх боломжтой гэх тооцооллыг салбарынхан хэлж буй.

Монгол Улс алтны арвин нөөцтэй орон хэдий ч эдийн засгийн эргэлтэд бүрэн оруулж ашиглаж чадаагүй олон алтны үндсэн орд бийг хэлүүлэх юун.Эх сурвалжаас харахад, ашигт малтмалын нөөцийн бүртгэлд 105 алтны ордод нийт 572.2 тонн алтны нөөц бүртгэгдсэн байдаг бөгөөд үүнээс 82 алтны үндсэн орд (347.1 тонн нөөцтэй) нь хүчинтэй ашиглалтын тусгай зөвшөөрөлтэй. Гэсэн тэдгээрийн дөнгөж 14 ордод тодорхой хэмжээний олборлолт хийгдэж, үлдсэн 68 алтны үндсэн орд (нийт 228.7 тонн алтны нөөцтэй) нь ямар нэг хуулийн шууд хориглолтгүй мөртөө одоог хүртэл эдийн засгийн эргэлтэд ороогүй дарагдмал баялаг хэвээр буй. Мэдээж “Алт-3” хөтөлбөр хэрэгжсэнээр дэлхийн зах зээлд алтны үнэ өндөр байгаа тул Монголбанкны валютын нөөц өсөх боломжтой. Цаашлаад төгрөгийн ханшийг тогтворжуулах, гадаад өрийн дарамтыг бууруулахад дэмтэй. Алтны олборлолтоос олох орлогоор улсын төсвийг бүрдүүлж, нийгмийн салбаруудыг санхүүжүүлэх боломж ч нээгдэнэ.

Засгийн газрын тооцоолсноор  “Алт-3” хөтөлбөрөөр 1.7 их наяд төгрөгийн орлого төвлөрүүлэх юм билээ. Түүнчлэн алтны олборлолт, боловсруулалтын үйл ажиллагаа нь орон нутагт ажлын байр бий болгож, иргэдийн орлогыг нэмэгдүүлэхэд хувь нэмэр болох төдийгүй хөтөлбөрийн хүрээнд алтны хайгуул, олборлолтыг дэмжиж, салбарын хууль эрх зүйн орчныг сайжруулах боломж ч бас бий.

Угтаа манай улс “Алт” хөтөлбөрийг анх 1991 онд санаачлаад, 1992-2010 он хүртэл хоёр үе шаттайгаар хэрэгжүүлсэн байдаг. Тухайн үед алтны олборлолт бага хэрнээ шороон ордын нөөц сайн байсан гэж салбарынхан хэлдэг. Тиймдээ ч 2010 он хүртэл хэрэгжүүлээд зогссон. Хожмоо 2016 оноос дахиад “Алт-2000” гэж хэрэгжсэн түүх бий. Өөрөөр хэлбэл бид алтаа эдийн засгийн эргэлтэд оруулсан  сайн, муу ч гэсэн туршлагатай ард түмэн. Дэнсэлбэл аль нь давамгайлах тухай энд ярих нь илүүц. Алтны шороон ордын олборлолт зогсох болсон гол шалтгаан нь өнөө алдарт “Урт нэрт” хууль. Уг хууль батлагдан гарснаар олборлолтын ихэнх нь зогсож,  хайгуулын ажил хумигдан алтны нөөцийн асуудал хүндэрсэн. Өөрөөр хэлбэл Монголбанкинд тушаах алтын хэмжээ эрс багассан. Уул уурхайн хууль эрх зүйн тогтворгүй орчин алтны ордуудын үйл ажиллагаанд шууд сөргөөр нөлөөлсөн гэсэн үг л дээ. Түүнчлэн Засгийн газар уул уурхайн лиценз олголтыг  цэгцлэх зорилгоор 2010 оны дөрөвдүгээр сараас 2014 он хүртэл бараг дөрвөн жил шинээр лиценз олгохыг бүрэн хориглосноор геологи, хайгуулын ажил саарч, алтны шинэ төслүүдийн эргэлт багассан. Хэдийгээр Засгийн газар 2015 оноос “Алт-2” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж, Монголбанкаар дамжуулан алтны компаниудад хөнгөлөлттэй зээл олгох, олборлосон алтыг Төв банкинд худалдахыг урамшуулах бодлого хэрэгжүүлсэн ч энэ нь урт хугацаанд салбарыг бүхэлд нь сэргээх хэмжээний нөлөө үзүүлж чадаагүй.  2020 он хүртэл Монголбанкны худалдан авсан алтны хэмжээ жил бүр буурч, 2023 онд дөнгөж 17.8 тонн, 2024 онд 16.4 тонн болж буурсан нь үндсэн ордын хангалттай олборлолт хийгдээгүйг илтгэнэ. Энгийнчилбэл  шинээр хөрөнгө оруулалт татах боломжийг “урт нэрт”  хууль шууд утгаараа хязгаарлан боомилсон. Хэдийгээр “Урт нэрт” буюу “Гол мөрний урсац бүрэлдэх эх, усны сан бүхий газар, ойн сан бүхий газарт ашигт малтмал хайх, ашиглахыг хориглох тухай” хуульд түгжигдсэн алтны зарим үндсэн ордын эрх  стратегийн ордод хамруулснаар (стратегийн ордод энэ хууль үйлчлэхгүй болгож) ажиллах эрх зүйн орчин нь нээгдсэн ч хангалттай үр дүнд хүрч чадалгүй өнөөг хүрсэн нь бас үнэн.  Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яамны мэдээллээс харахад, өнөөдрийн байдлаар “Урт нэртэй” хуулийн хүрээнд 80.1 тонн нөөц бүхий 13 алтны үндсэн орд улсын тусгай хамгаалалттай газрын бүсэд хамаарч байна.

ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ХОРИГ ЕРӨНДӨГ ҮҮ ЭСВЭЛ...

“Алт-3” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх  УИХ-ын тогтоолын төслийг баталсны дараахан Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх бүрэн эрхийнхээ хүрээнд хэсэгчилсэн хориг тавьсан. Тодруулбал уг хоригт, улсын тусгай хамгаалалтад авсан газар нутгийг нэмэгдүүлэх бодлого баримтлах ёстой гэх заалт бий. Уг хоригийг ёсчлон биелүүлэх аваас алтаа олборлон, зарж, валютын нөөцөө нэмэгдүүлэх алс хэтийн төлөвлөгөөг мөрөөдөл болгох эрсдэл харагдаж буй нь үнэн. Нөгөөтэйгүүр өдгөө ашигт малтмал олборлогч аж ахуйн нэгжүүд жилийн борлуулалтын орлого нь 6 тэрбум төгрөгөөс давах үед аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар шууд 25 хувь болж өсдөг шатлалтай хууль үйлчилж байна. Энэ нь уул уурхайн компаниудыг борлуулалт, олборлолтоо тодорхой хэмжээнээс дээш гаргахгүй байх, борлуулалтаа нуух сөрөг сэдэл болж буйг алтны компаниуд хэлдэг. Тэр ч утгаараа “Алт-3” аяны хүрээнд Засгийн газраас энэ босгыг 6 тэрбумаас 30 тэрбум болгон өсгөж, татварын дарамтыг бууруулахаар хэлэлцэж байгаа нь албажвал алт тушаалт нэмэгдэх нь гарцаагүй гэх хүлээлт бий. Гэхдээ зарим ордын олборлолтын ТЭЗҮ хуучирсан, өртөг зардлын тооцоо нь өнөөгийн нөхцөлд нийцэхээ больсон байдаг нь хөрөнгө оруулагчдад тухайн төслийн ашигт байдлыг эргэлзээтэй харагдуулж, санхүүжилт татахад сөргөөр нөлөөлдгийг ч бас тооцоолох хэрэгтэй.

Товчхондоо Монгол Улсад алтны шороон ордын нөөц шавхагдаж, цаашид үндсэн ордод тулгуурлах шаардлага бий болсон ч үндсэн ордын ашиглалтыг хөнгөвчлөх технологи, санхүүгийн шийдэл дутмаг хэвээр байгааг сануулахад илүүдэхгүй л болов уу. Бэлтгэгдсэн нөөц хэр вэ, үйлдвэрлэлийг нь дэмжвэл ямар хэмжээний алтны олборлолтыг нэмэгдүүлэх нөөц байгаа вэ гэдэг асуудал бодит биш гэдийг салбарынхан ч эдийн засагчид ч хэлж байна. Басхүү “Алт-3” хөтөлбөрийг саадгүй хэрэгжүүлэхэд тулгарах бодит саад  хууль эрх зүйн орчин, татварын дарамт, Ерөнхийлөгчийн хоригоос гадна иргэдийн эсэргүүцэл. Орон нутагт уул уурхай гэхээр л иргэд нь эсэргүүцдэг. Энэ бүх тулгамдсан тулгарсан асуудлуудыг хэрхэн шийдэхийг Засгийн газар мэднэ. Угтаа алт бол Монголын баялаг.

Аймаг, сумдын баялаг биш. Хуулиар олгогдсон зүйлийг эсэргүүцнэ гэдэг төрийнхөө бодлогын эсрэг явж байна гэсэн үг гээд хэлчихвэл иргэний гэх тодотголтой элдэв байгууллагын тэмцэгчид жигтэйхэн уурлах л байх.

Эцэст нь тэмдэглэхэд, Оюутолгой төслийн хөрөнгө оруулалтын гэрээг дахин хэлэлцэх асуудал, стратегийн ордуудад төрийн оролцоог нэмэгдүүлэх оролдлогууд, сонгуулийн өмнөх популизм зэрэг нь гадаадын хөрөнгө оруулагчдын Монголыг чиглэх сонирхлыг улам бүр бууруулсан нь үнэн. Алтны үнэ өсөж, хөрөнгө оруулагчдын итгэл үнэмшил буурчихсан байгаа учраас бүр тодруулбал, бодлогын түвшинд хөрөнгө оруулагчдыг татах, дотоодын хөрөнгийг зөв чиглүүлэх нөхцөл бүрдээгүй байгаагаас олон алтны үндсэн ордын төсөл “гацсан”хэвээр  байна. Хэдийгээр алтны үнэ дэлхийн зах зээлд түүхэн хэмжээнд хүрч өсөж, алтны үнэ өсөж, томоохон боломж амласан алтан үе  тохиож буй ч Монгол Улс уг өсөлтийг ашиглахад бэлэн биш байна. Товчхондоо  "Алт-3” хөтөлбөр амжилттай хэрэгжих эсэх нь зөвхөн нөөцөөс бус, төрийн шийдвэрээс шууд хамаарна.