Үндэсний боловсрол гэх ойлголт бий. Харамсалтай нь манай улсад харийн буюу кембридж стандарт хэрэгжсээр эсвэл хэрэгжүүлсээр багагүй хугацаа өнгөрчээ. Ингэж бичихээр эсэргүүцэх хүн олон нь мэдээж. Үнэндээ социализмын үеийнх гэж хэлэгддэг 10-н жилийн боловсролын систем манай улсын газар зүйн байршил,  цаг уурын онцлог, малчны амьдралын хэв шинжид яг таг таарч байсан юм. Шуудхан хэлэхэд богино хугацаанд маш сайн академик боловсрол олгож байсан гэх гээд байна.   Найман настайдаа сургуульд орж, гурван сарын дотор 35 үсгээ үзэх оюуны даац монгол хүүхдэд бий. Басхүү найман настай “сурагч нөхөр” ах, эгчээ бараадасхийгээд дотуур байранд аж төрөх чадамж ч суучихсан байдаг байсан хэрэг л дээ. Харин өдгөө цагт хэрэгжээд, үр дүнг нь шагшаад байгаа кембридж стандартын гэх тодотгол бүхий 12 жилийн боловсрол жаахан удаан /маанагдуу гэхэд хэтийдэхгүй/ ойлгоцтой барууныханд нийцүүлсэн стандарт. Өдгөө манай зургаан настнуудыг дагаад малчин ээж нь төв бараадаж байна. Цаана нь гэр бүлийн тогтворгүй байдал, мал ахуй эзэнгүйдэх гэхчлэн нийгэм, эдийн засагт хөнөөлтэй үр дагаврууд гарч буйг бид харж л суугаа.   

Ингээд эхлэхээр 10 жил төгссөн хүүхэд гадаадад буюу баруунд их сургуульд сурахад хүндрэлтэй гэх зэрэг шүүмж хэлэх биз. Гэхдээ 10 жил бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн “монгол” хүүхэд нэг, хоёрдугаар курсдээ эх орондоо суралцаад гадагшаа суралцахаар одоход болохгүй байсан, оройтсон, буруудсан  гэх саад тотгор бас байхгүй байсныг санаарай. Үндэсний боловсрол гэх ойлголт эндээс эхэлж хөндөгдөнө. Нэгэнтээ гадаад хэлний сургалттай дунд сургуулийн 21 жилийн туршлагатай багш, нэгдүгээр ангид яг адилхан монгол хүүхдүүд ирээд найман жилийн дараа сонгон сурсан хэлнийхээ нөлөөнд автаж тухайн улсын соёлд автчихдаг. Англи, франц хэлний ангийнхан нээлттэй, бие даасан болж хүмүүждэг бол хятад, солонгос хэлний ангийнхан их дотогшоо даруухан болж төлөвшдөг нь илт ажиглагддаг гэж билээ. Товчхондоо нялх багахан наснаасаа эх хэлээ бус харь хэлд суралцсанаар монгол царайтай харь хүмүүс болж хувирдаг гэсэн санаа.

Санаж байгаа бол нэг хэсэг хос хэлтэй болцгооё гэж давалгаалсан. Уучлаарай хос хэл байхгүй үндэсний ба гадаад хэл л гэж бий. Шуудхан хэлчихэд Монгол Улсад боловсролоор дамжуулан оюун санаа руу довтлох механизм хэрэгжээд удаж байна.  Басхүү төрөлх хэлээ хэр сайн мэдэж байна, тэр хэрээр гадаад хэлийг сурч, эзэмшдэг гэж хэлний шинжлэлийн шинжлэх ухааны эрдэмтэд хэлдэг. Үнэнтэй эвлэрэхэд хатуу ч манай улсын бага, дунд, ахлах тэр бүү хэл их, дээд боловсролын аль ч сургалтад үндэсний үнэт зүйлийн үнэр ч байхгүй. Монгол Улс үндэсний боловсрол гэх ойлголт орхигдож, гээгдсэн учраас үндэсний сэхээтэнгүй болчихоод байгаа хэрэг. Үндэсний сэхээтэн бол тусгаар тогтнолын сахин хамгаалагч байдаг юм.

Өнөөгийн дэлхийд үндэсний боловсролын тогтолцоотой гэж хэлж болохуй цөөн улс бий. Тухайлбал ОХУ, БНАСУ нөгөө нь өмнөд хөрш маань болох БНХАУ. Хятадын боловсролын системийн талаар ярихын өмнө Хятадын түүхийг сөхөх нь зүйд нийцнэ. Учир нь Хятадын өнөөгийн боловсролын тогтолцоо, хүмүүжлийн чиг хандлага нь тэдний түүх, соёлтой нягт уялддаг. Хятадын эрдэмтдийн үзэж байгаагаар, Хятадын түүх нь таван мянган жилийн тэртээгээс эхлэлтэй хэмээгддэг. Бичмэл эх сурвалжийн хувьд хамгийн багадаа 3500 жилийн өмнөөс бий болсон гэж үздэг. Чухамхүү бичиг үсэг үүссэн цагаас л хүн боловсрол эзэмшин, хүмүүжиж төлөвшсөөр ирсэн. Тэр ч утгаараа Хятадад сургууль болон хүмүүжлийн асуудал нь эдийн засаг, нийгэм, соёл урлаг, угсаатны, газар зүйн болон бусад олон хүчин зүйлийн нөлөөн дор хөгжиж ирсэн түүхтэй.

Эртний Хятадад шашин нь боловсрол, сургалтын үзэл санааны гол тээгч, тэтгэгч нь байв. Шашин гэхээсээ илүүтэйгээр ертөнцийг үзэх үзлийн төрөл, урсгалууд гэж ойлговол зохино. Тодруулбал, Күнз /МЭӨ 551-479 он/-ийн сургааль номлол эртний Хятадын боловсрол, хүмүүжил, сэтгэлгээний хөгжилд ихээхэн нөлөөтэй байсан. Күнзийн сургааль номлол бол тэр чигтээ амьдралын ухаан, туршлага дээр үндэслэсэн байдаг билээ.

Сонирхуулахад, Хятад оюутнуудын дунд “Ухаалаг оюутан бол баян оюутан” гэсэн хэлц үг бий. Товчхондоо Хятадын боловсролын үйл явц цэцэрлэгт хүмүүжиж, төрөлх хятад хэлний мэдлэг эзэмшихээс эхэлж, олон үе шатыг дамжин дамжсаар жинхэнэ Хятад улсын боловсролтой, мэдлэгтэй, авъяастай, сахилга баттай иргэн төлөвшин бий болдог гэсэн үг. Үр дүнд нь өнөө цагт Хятадын оролцоогүй салбар гэж байхгүй болсон. Саяхан Хятад хүн олимпод оролцсон байна гэж шоолж байлаа, дэлхий. Тэд өдгөө дэлхийн спортын наадмыг нийслэлдээ зохион байгуулдаг боллоо. Сарны хөтөлбөрийг хүртэл хэрэгжүүлж, сансар огторгуйн салбарт АНУ, ОХУ-аас дутахааргүй техник технологийн салбарт цойлон гарч ирж байгаа нь бодит байдал. Энэ бүхэн эцсийн дүндээ Хятад хүний суурь хүмүүжил, мэдлэг боловсрол, оюун ухааны цар, бяр чадалтай холбоотой гэдгийг хэн үгүйсгэх билээ. Басхүү хэрвээ Хятадад АНУ шиг эрх чөлөөт байдал үйлчилдэг байсан бол одоогийн Хятад орон ямар байх бол... гээд бодоод нэг үзээрэй.

Эцэст нь тэмдэглэхэд, манай улсад үндэсний боловсрол гэх ойлголт орхигдсон. Үр дүнд нь үндэсний сэхээтэнгүй болчихсон. Дээр бичсэнчлэн үндэсний сэхээтэн бол тусгаар тогтнолын сахин хамгаалагч байдаг. Басхүү үндэсний эдийн засгийн тулгуур нь үндэсний боловсролын тогтолцоо бөгөөд Монгол Улс, монгол хүүхдийн тархины даацад багадсан, нийцэхгүй харийн стандарт хэтийдсэн учраас Монгол Улс, монголчууд бид өнөөдрийн бэрхшээлүүдийг туулж, тулгарч яваа юм. Шуудхан хэлэхэд боловсрол, эрүүл мэндийн салбараас хувийн хэвшлийнхнийг шахаж гэмээнэ  үндэсний бодлого хяналтад орж ирнэ л гэх гээд байна...

З.УРАНСҮХ