Монгол Улсын хэмжээнд стратегийн 16 ордын ес нь хувийн мэдэлд байгаа гэхээр тал илүү хувь нь бизнес, улс төр бүлэглэлийн гарт орчихсон байна гэсэн үг. Өдгөө хувийн хэвшилд байгаа есөн ордын ногдол ашгийг хуримтлуулбал 2040 он гэхэд 32 их наяд төгрөг хуримтлагдах бол төрийн өмчит долоон ордын ногдол ашгийг төвлөрүүлбэл 2040 он гэхэд 28 их наяд төгрөг болох тооцоо бий. Ингээд нийлүүлэхээр 60 их наяд төгрөг болж байна. Ард түмний ийм их хэмжээний мөнгө хэдхэн хүний мэдэлд байна гэсэн үг. Ерөнхий сайд асан Л.Оюун-Эрдэнэ хувийн эзэмшилд байгаа стратегийн орд газруудын 34 хувийг төрд авах тогтоол гарган, Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллаж байсан Н.Учрал энэ асуудлыг хөндөн тавьж байв.

Гэтэл Л.Оюун-Эрдэнэ хүүгийнхээ найз охинд авч өгсөн гэх 20 сая төгрөгийн үнэ бүхий цүнх гэх халхавчин цаана “Эм Си Эс”-ийн ажиллагааны золиос болж огцорсон. Асуудал цүнхэнд бус орд газрын эздэд байсан. Харин өнөөдөр Г.Занданшатар гэх Ерөнхий сайд гарч ирчихээд энэ талаар огт дуугарахгүй явна. Тэгэхээр шинэхэн Ерөнхий сайд ах нарынхаа хоол руу өнгийхгүйгээр шийдэж, орд газруудын төрд авах 34 хувийг Л.Оюун-Эрдэнэтэй хамт хаяж байгаа бололтой. “Эм Си Эс”-ийн Ж.Оджаргал Ерөнхий сайд Г.Занданшатартай нутаг нэг, эртний сайхан ах дүүгийн нөхөрлөл ч өдгөө хэвээрээ бий учраас энэ асуудал Г.Занданшатарын үед лав хөндөгдөхгүй байх. Тийм ч учраас Ж.Оджаргал нутгийн бөх Улсын арслан Э.Батмагнайд нэг тэрбум төгрөг гардуулан өгч, шинэхэн Ерөнхий сайдад харагдахын тулд Богд сумын ойн баярт ихээхэн хандив өргөн хөл алдаж явна. Нөгөө талаар ажиллагааг гардан удирдаж байсан Н.Учралд Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засгийн хөгждийн сайд гэх албан тушаал өгөөд амыг нь үдчихсэн. Одоо тэр хөдлөхгүй.

Үүнд хүч өгч, хавсрах замаар Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд асан О.Алтангэрэл хууль бусаар олсон хөрөнгө хураах тухай хууль ч санаачилж өргөн барьсан гээд энэ ажиллагаа тун идэвхтэй явж байсан бол улс төр, бизнес бүлэглэл Засгийн газрыг унагааж дөнгөсөн.

Дурдаж сануулахад, хувийн хэвшилд байгаа есөн ордоос “Цагаан суварга” нүүрсний, “Нарийн сухайт”-ын цайр, хар туглагын хоёр ордыг МАК эзэмшиж байна. Харин “Ухаа худаг“-ийн нүүрсний ордыг “Эм Си Эс” групп, Төмөртэйн овоо”-г БНХАУ-ын хөрөнгө оруулалттай “Цайрт минерал” компани, “Бүрэнхаан”-ы фосфоритын орд газрыг УИХ-ын гишүүн асан Батж.Батбаярын хүү Б.Батхишиг, “Бороо”-гийн болон “Гацуурт”-ын алтны ордыг Сингапурын “Ozd Asia Pte” компани, “Мардай” болон “Гурван булаг”-ийн ураны ордыг БНХАУ-ын “CNNC” компани тус тус эзэмших зэргээр хувьд байгаа юм. Дээр нь нэмээд Ерөнхийлөгч асан Х.Баттулгын зарсан гэх “Төгрөг нуурын орд” газрыг ч авах талаар арга хэмжээ авах хэрэгтэй болж байна.

Уг нь Төр хувийн хэвшилд байгаа есөн ордыг аваад төсөв бүрдүүлэх гээд байгаа зүйл биш. Үндэсний баялгийн сангийн хууль гарснаар “хуримтлалын данс” бий болсон. Хуримтлалын данс бол Баялгийн сангийн нэг төрөл юм, 2019 оны Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөр газрын хэвлийн баялгийн /50+1/ буюу дийлэнх хувь нь ард түмний мэдэлд байна гэсэн үг. Ингэхдээ ногдол ашиг нь баялгийн санд төвлөрнө гэдгийг хуульчилсан учраас үүний дагуу л өрнөнө.

Өдгөө төрөөс баримталж байгаа зүйл гэвэл нэгдүгээрт, “Стратегийн ордуудын 34 хувийг Баялгийн санд авна”. Хоёрдугаарт, “Баялгийн санд хуримтлал үүсгэх ордуудад нэг гэр бүл 20-иос дээш хувь эзэмшихгүй”. Гуравдугаарт “Өв залгамжлал болон бэлэглэлээр шилжүүлсний орлогод 30 хувиар татвар ногдуулах” гэсэн байгаа.

Төрийн эзэмшлийн долоон орд жилийн хугацаанд 500 тэрбум төгрөг бүрдүүлж болж байхад цаашид хуримтлалын дансны үр өгөөжийг нэмэгдүүлэхийн тулд есөн стратегийн ордыг эзэмшиж байгаа 16 хувийн компанийн ногдол ашгийн тодорхой хувь хуримтлалын дансанд орвол Монгол Улсын иргэд өөрийн гэх чамгүй хөрөнгөтэй болно биз дээ. Гэтэл нэг гэр бүл хоёроор нь эзэмшиж байгаа нь хуулиа зөрчиж байгаагаас гадна зохисгүй хэрэг.

Үүнээс гадна стартегийн ордод бүртгэгдээгүй ч бүртгэх естой олон орд газар бий. Тухайлбал, 2012 онд 64 ордод үнэлгээ хийж, 10 үзүүлэлтээр дүгнээд 33 ордыг “Стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын орд”-ын ангилалд хамааруулах, үлдсэн 31 ордыг нь түр үлдээх гэж үзсэн ч улс төрийн нөлөөтэй замхарсан байдаг. Тэгвэл энэ стратегид бүртгээгүй ч бүртгэх ёстой гэж үнэлсэн орд газраас МАК Адуунчулууны ордыг Ц.Шинэбаяр агсантай хамтран эзэмшдэг. Мөн Хөөтийн хонхорын нүүрсийг МАК Б.Батмөнх, Осорын Ганбат нарын хүмүүстэй хамтран нүүрс зөөдөг бол Ширээ уулын ордод МАК ашиглалтын нэг лицензтэй гэх мэтээр цааш хөвөрнө.

Нэгэнтээ Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх УИХ-ын чуулганы индэр дээрээс Н.Номтойбаярт хандан “МАК 36 лиценз эзэмшиж байна. Цагаан суварга танай гэр бүлийн өмч биш ээ. Эргүүлж өгөөрэй” хэмээж байв. Ард түмний баялгийг ганцхан гэр бүл ийм олноор нь эзэмшинэ гэдэг хууль эрх зүй, ёс зүй аль ч талаасаа байж болохгүй зүйл. Тэгээд ч МАК, “Эм Си Эс” групп бол нийгмийн хариуцлагын хүрээнд олборлолт явуулж байгаа тухайн бүс нутагтаа сургууль, цэцэрлэг барьж өгөхөөс эхлээд олон ажил нугалж өгдөг. Энэ жишгээрээ хуулийн дагуу төрийн хамгаалалт, ард түмний мэдэлд байх ёстой стратегийн орд газруудаа өгчих нь зүйд нийцнэ.

Түүнээс бус Ерөнхий сайд Г.Занданшатар энэ тал дээр ам нээхгүй нь ойлгомжтой харагдаж байна. Тэгээд гол ажлыг нугалах учиртай Засгийн газрын гал тогоог ашиг сонирхлын зөрчилтэй С.Бямбацогтод бариулсан биз ээ.

С.Ууганбаяр