-ГЭР БҮЛ, ХҮҮХДИЙН ХЭРГИЙН ШҮҮХ 2026 ОНЫ НЭГДҮГЭЭР САРЫН 01-НИЙ ӨДРӨӨС ҮЙЛ АЖИЛЛАГААГАА ЭХЛҮҮЛНЭ-

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 16 дугаар зүйлийн 11 дэх хэсэгт “...Гэр бүл, эх нялхас, хүүхдийн ашиг сонирхлыг төр хамгаална” гэж заасан. Гэвч  Үндсэн хуульд заасан энэхүү эрхээ Монголын гэр бүл, хүүхдүүд эдэлж чаддаггүй. Нийгмийн хамгийн үнэ цэнтэй бүлэг болох гэр бүл, хүүхдийн эрх ашгийг төр хамгаалах үүрэгтэй ч статистикаас харахад энэ тал дээр бид хамгийн муу гэсэн үнэлгээг авна.

Уг нь Монгол Улсын нийт хүн амын 37,3 хувийг 0-18 насны хүүхэд эзэлдэг. Бид гэхдээ жилд дор хаяж 1000-1500 хүүхдээ зүй бусаар буцаадаг, энэ ертөнцөөс... Шуудхан хэлэхэд, хүүхдүүдээ асран хамгаалагчийн хэнэггүй байдал, ээлгүй хотын бүтээн байгуулалт, төрийн авлига, хариуцлагагүй бодлого шийдвэрээс шалтгаалж жилд нийт 45-50 мянган хүүхэд гэмтэл бэртэл авч, 1000-1500 нь осол болон бусад шалтгаанаар нас бардаг гэх тооцоо бий. Бид хүүхдэдээ ээлгүй улс.

Монгол Улс НҮБ-аас 1989 онд баталсан Хүүхдийн эрхийн тухай конвенцад 1990 онд нэгдэн орсон. Тус конвенц болон НҮБ-ын Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалд “Хүүхэд онцгой халамж, хамгаалалт, туслалцаа авах эрхтэй гэж тунхаглаад, хүүхэд бие бялдар, оюун ухаан гүйцэд төлөвшөөгүйн учир онцгой халамж, эрх зүйн зохих хамгаалалт шаардлагатай” гэж заасан. Тэр утгаараа Монгол Улс олон улсын гэрээгээр хүлээсэн үүргээ үндэс болгон, үндэсний хэмжээнд хүүхдийн хөгжил, халамж, хамгаалалтыг тусгасан хууль тогтоомжуудыг батлан хэрэгжүүлдэг. Хэрэгжилт нь даанч тааруу.

Хэдийгээр хүүхдийн эрхийг хамгаалах талаар Гэр бүлийн тухай, Хүүхэд хамгааллын тухай, Хүүхдийн эрхийн тухай, Гэр бүлийн хүчирхийлэлтэй тэмцэх тухай хууль хэрэгждэг. Эдгээр хуулийн хүрээнд Засгийн газар, төрийн байгууллага, агентлагууд ажилладаг ч шүүхийн хамгаалалт тусгайлан бий болоогүй байсан. Тэр утгаараа Монгол Улсын Ерөнхийлөгч шүүхийн эрх зүйн хамгаалалт байх шаардлагатай гэсэн саналаа 2023 оноос илэрхийлж, Гэр бүл, хүүхдийн шүүх байгуулах санаачилгыг гаргаж, УИХ хуулийг баталснаар хүүхэд эрх зүйн онцгой хамгаалалттай байх үндэсний хэмжээний тогтолцоотой болох эрх зүйн үндэс бүрдээд буй. Бүр тодруулбал, Гэр бүл, хүүхдийн шүүх байгуулах тухай хуулийг энэ оны зургаадугаар сарын 5-нд баталж, 2026 оны нэгдүгээр сарын нэгнээс дагаж мөрдөхөөр болсон билээ.

Хэдийгээр Монголыг хүүхэд залуусын эх орон гэдэг ч хүүхдийн эрхийг хамгаалах чиглэлээр олон ажил хийдэг ч хүүхдийн зөрчигдсөн эрхийг тусгайлан хамгаалсан шүүхийн тогтолцоо байгаагүй. Ердийн харьяаллын буюу эрүү, иргэний хэргийн шүүхээр гэр бүл, хүүхдийн хохирсон хэргийг шийддэг. Өнгөрсөн оны статистик мэдээнээс харахад, улсын хэмжээнд иргэний хэргийн анхан шатны шүүхээр хянан шийдсэн гэр бүлийн хэрэг 106 мянга гаруй, гэр бүлийн тухай хуулиар хянан шийдсэн хэрэг зургаан мянга орчим байна. Харин нийслэлд Гэр бүлийн тухай хуулиар хянан шийдсэн 3300, эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүхээр хянан шийдсэн гэр бүлийн хэрэг, маргаан улсын хэмжээнд 99, нийслэлд 29 байна.

Мөн улсын хэмжээнд Гэр бүлийн хүчирхийлэлтэй тэмцэх тухай хууль зөрчих зөрчлийн хэрэг 8970 байгаа бол нийслэлд 5190 байна. Улсын хэмжээнд хянан шийдсэн эрүүгийн хэрэгт 1164 хүүхэд хохирсон, нийслэлд хянан шийдсэн эрүүгийн хэрэгт 587 хүүхэд хохирсон байна. Энэ мэтчилэн шүүхийн шийдэж буй хэргийн багагүй хувийг хүүхэдтэй холбоотой хэрэг эзэлж байгаа тул дагнасан шүүх байгуулах хэрэгцээ шаардлага тулгарсан гэсэн үг.

З.Урсгал