1911 онд Богд хаант Монгол Улсын бүрэлдэхүүнд хэрэйд,  найман овгийн 21.000 хасаг иргэд амьдарч байсан гэдэг. Хожим 1938 оны зургаадугаар сарын 9-нд Бага хурал хуралдаж үндэсний цөөнх болсон казахын асуудлыг шийдэж 1940 онд Баян-Өлгий аймгийг байгуулсан байдаг юм. Өдгөө Монгол Улсад 150.000 орчим казах иргэн байдаг гэх тооцоо ч бас бий. Тэдгээр иргэдийн 75.7 хувь нь Баян-Өлгий аймагт оршин суудаг.

Ямартай ч 2024 оны сонгуулийн үеэр 21 аймгийг 7, Улаанбаатар хотыг дөрвөн бүс болгон хуваахдаа үндэстний цөөнхийн эрх ашгийг хамгаалахын тулд Баян-Өлгий аймгийг нэг тойрог болгосон гэдэгтэй маргах хүн байхгүй биз.

Гэвч Баян-Өлгийд гарч буй зарим хэрэг Монгол Улсын хууль дүрмийг уландаа гишгэлсээр өнөөдрийг хүрлээ. Тухайлбал, Баян-Өлгий аймгийн уул ус, газар нутгийн нэрийг өөрчилж казахаар нэрлэх болсон гэх дуулиан. Аймгийн албан тушаалтнууд Эрүүгийн хуулийн 19.16-1 дэх хэсгийн “Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, хилийн цэс, газар орны нэрийг хууль бусаар албан ёсны баримт бичиг, газар зүйн зурагт өөрчилсөн” гэх заалтыг зөрчөөд тохирох ялаа авсан. Тодруулбал, Баян-Өлгий аймгийн газар, нутгийн нэршлийг тогтоох зорилгоор хийсэн судалгаагаар 305 уул , усны 264-ийнх нэрийг сольж, казах нэршилтэй болсныг олж тогтоосон билээ. Тухайлбал,  Цэнгэл хайрхныг Мусд тау, Шавдан нуурыг Чампан кол, Төгрөг нуурыг Төнкөрөг кол, Ёлтыг Жолт, Хөх сэрх Көк серке, Хар уулыг Кара тау мөн хүний нэрээр Азымханы даваа зэргээр өөрчилсөн гэх. Түүнчлэн Цагаан голыг Аксул, Таван богдыг Бесбогда, Хар ямаатыг Хар жамат, Бага түргэний уулсыг Сыргаль гэх мэтээр казах болгож, өөрчилсөн гэх мэдээлэл тухайн үед гарч байсан.

Түүгээр ч барахгүй Баян-Өлгий аймгийн прокурорын газраас тус аймаг дахь мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн албан тушаалтнууд эрх мэдэл, албан тушаалын байдлаа урвуулан ашиглаж, сургалт үйлдвэрлэлийн төвд суралцаагүй нэр бүхий 18 иргэнд тэтгэлэг олгож, давуу байдал бий болгосон хэрэг чих дэлдэж байсан удаатай.

Эргэн сануулахад Ц.Элбэгдоржийг Ерөнхийлөгч байх үед Баян-Өлгий аймгийн цагдаа, хүчнийхнийг казахаас өөр хүнээр тавьж байсны үр дүнд тарж тусгаарлачих гээд байсан аймгийнхан цэгцэрснийг олон хүн хэлдэг. Яг ийм зангаргаа Монголын төр гаргах хэмжээнд хүрчихээд буйг эх сурвалж хэлж байна.

Тухайлбал тус аймгийн Засаг дарга Е.Зангар гэгч нөхрийн талаар аймгийн Гаалийн газрын даргаар ажиллаж байхдаа Баян-Өлгийн Ногооннуур, Цэнгэл суманд нийтдээ 1026 га газартай, ашиглалтын гурван зөвшөөрөлтэй гэх “Кайнар вольфрам” ХХК-аас хувь хүртэж, хөрөнгөжсөн гэх явган яриа сонсогддог.  Эх сурвалжийн өгүүлснээр лицензнийх нь сүүлийн хугацаа 2036 онд дуусах тус компани жилдээ 15.400 долларыг лиценз ашигласны төлбөрт төлдөг юм гэсэн.

Гэтэл сүүлийн үед Баян-Өлгий аймгийн Толбо сумын нутаг дэвсгэрт орших алтны бичил уурхайтай холбоотой иргэдийн гомдол ирэх боллоо. Толбо сум нь зүүн хэсгээрээ Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн, Ховд  сумтай хиллэдэг. Харин уг бичил уурхай орших газар нутаг нь Эрдэнэбүрэн сумтай хиллэдэг агаад газар нутгийн хувьд рашаан булаг, шанд ихтэй байгалийн үзэсгэлэнт тогтоцтой газар аж. Гэтэл эл бичил уурхайг ухаж эхэлснээр булаг шандын ундарга багасаж, өвс ногооны гарц багасаж, иргэд болон бичил уурхайчид өөр хоорондоо бичил дайн хийхдээ тулаад байгаа тухай мэдээлэл байна. Тэр ч бүү хэл сум руу тэлэлт хийж байна хэмээн Эрдэнэбүрэн сумын малчид хэллээ.

Хэдийгээр уг асуудлыг Баян-Өлгий аймгийн Цагдаагийн газарт мэдэгдэж, асуудлыг шийдэж өгөхийг хүссэн ч өнөөдрийг хүртэл ямар ч арга хэмжээ аваагүй аж. Яагаад газар нутгийн хил хязгаарын маргааны асуудалд хариу өгөхгүй байгаагаа Баян-Өлгий аймгийн Цагдаагийн дарга дэд хурандаа Э.Танат болон аймгийн Засаг дарга Е.Зангар та хариулж өгнө үү. Хэдийгээр Монгол Улс үндэстний цөөнхийн маргаангүй гэдгээрээ олон улсад сайн жишээнд дурьдагддаг ч энэ мэт хэрээс хэтэрсэн явдал гармаар байвал малчид болон бичил уурхайчдын дундах дажин дайн болоход ойрхон байна.

З.Урсгал