Арын сайхан хангайхан омогшиж бахархал зүйл ихтэй. Сүүлийн жилүүдэд ард олноо өвгөн Гэсэр лам хэмээн алдаршсан Тойн эрдэнэ Цэвээнараашийн Чүлтэмжамцын лагшин шүтээнийг зорин очигсдын цуваа тасрахаа байсан хэмээн өмнөх нийтлэлдээ дурьдсан билээ. Олны ярьдгаар шавь нар нь Өвгөн Гэсэр ламыг жанч халсны дараа өөрийнх нь гэрээслэсэн ёсоор Тарвагатай нурууны салбар уулсын нэг Содномдаржаа хайрханы Хөх нуурын зүүн урдах гурван оньсын дунд сэтэрхий дээр суугаа дүрээр нь бунхлан нутаглуулжээ. Тэрбээр “Би тэнд улаан албингийн гүйдлийг хаагаад хэдэн үеэр сууж байя. Тэгэх аваас энэ нутаг усныханд аюултай өвчин тахал, зовлон гачаал тохиохгүй, идэж уух нь элбэг амгалантай буй” хэмээжээ. Хожим Гэсэр ламын гарын шавь Аграмба Санжжав ламтныг дэргэд нь бунхалсан нь өнөөгийн лагшин шүтээн болоод буй тэр юм.

Ийн нуршихын учир сүсэгтний хөлд дарагдсан газар нутгаа хайрлах, хамгаалах сэтгэл дутсан нутгийн удирдлагуудын хүйтэн сэтгэлд эмзэглэсний учир билээ. Эргэн сануулахад Монгол Улсын Засгийн газар энэ онд 1 сая жуулчин хүлээн авч, нэг жуулчнаас олох орлогыг 4 мянган ам.долларт хүргэх зорилт тавин ажиллаж буй. Статистик мэдээллээс харвал өнөөдрийн байдлаар Монголд 2025 ирсэн жуулчдын тоо 651 мянган жуулчин хүлээн авчихаад байна.

Түүнчлэн аялал жуулчлал байгалийн онгон дагшинд дурлаж ирэгсэд гэхээсээ илүүтэй эргэл мөргөл хийх буддын шашинтнуудын тоо эрс нэмэгдэж буй талаар холбогдох албаныхан онцолж буй. Түүнчлэн дэлхий дээр буддын шашны сүсэгтэн аялагчдын тоо Энэтхэг, Түвд улсуудад жилд дунджаар 60 саяд хүрдэг гэх тооцоо байна.

Өөрөөр хэлбэл, бидэнд боломж байна. Басхүү нэгэнтээ Ажиа гэгээнтэнтэй ярилцаж, суухад тэрбээр “Монголын буддистууд  Утай, Гүмбэмийг асар өндөр зардлаар зорьдог. Угтаа Архангай нутагт байх Төвхөнийн хийдэд очиж эргэл мөргөл хийвэл, хэд дахин ариусч, гэгээрэх их энергийн бөөгнөрөл” хэмээн хэлж байсан билээ. Ахиад хэлье, бидэнд боломж байна.

Гэвч аялал жуулчлалыг дагаад гардаг сөрөг тал багагүй. Ялангуяа дэлхий нийт эко аяллыг хөгжүүлэхэд анхаарах болсон энэ цаг үед. Эко аялал гэдэг байгалийн сайхан, нутгийн хүн ардын ахуй соёлтой танилцах, түүнийг танин мэдэх зорилготойгоор аялах, ингэхдээ тухайн улс орны нийгэм эдийн засгийн байдал, байгаль хамгаалах үйл ажиллагаанд хувь нэмрээ оруулах аяллыг хэлдэг. Харин манай улсад байгальд халтай аялал жуулчлалын төрлүүд цөөнгүй орж ирэх болжээ. Тухайлбал, моторын хүчин чадал өндөр, туулах чадвар сайтай жийп машинуудаар онгон дагшин байгальд аялах сонирхолтой иргэд, аж ахуйн нэгжүүд олон болсон. Гэтэл ийм хүнд даацын машин, техникээр хийдэг аяллаас байгальд үлдэх ул мөр, сөрөг нөлөөлөл маш их.

Өмнөх нийтлэлд дурьдсанчлан уг лагшин шүтээнийг үзэх гэж очигсод Сономдаржаа уулыг хашаалсан хашаа руу орох эрхээ 5 мянган төгрөгөөр авдаг. Бидэнд ирсэн мэдээллээр 102 сая төгрөгийн орлого олсон гээд байгаа. Тоо бодвол 20,400 хүн уг шүтээнийг үзсэн гэсэн үг. Нөгөөтэйгүүр  Цахир сум газарзүйн хувьд өндөрлөг байршилтай тул ихэнхдээ жийд машинтай жуулчид ирдэг. Гэтэл жийп аялал байгальд арилшгүй ул мөр үлдээдэг. Нэг жийп авто машины урж явсан газрын хөрс 3-5 жилдээ эдгэхгүй байна хэмээн нутгийн малчид халаглаж байна. Товчхондоо газрын хөрсийг ураад хаячихдаг учраас эмзэг, онгон дагшин байгальтай нутагт хүсээд байх аялал биш гэдгийг байгаль хамгаалагчид ч сануулдаг.

Гэвч орон нутгийн удирдлагууд энэ талаар таг чиг суусаар өнөөг хүрлээ. Зүгээр л олсон 102 сая төгрөгөө “идчихээд” буддист аялагчдаас бузгай их мөнгө олно гэж мөрөөдөн газар нутаг, бэлчээр юугаа устгуулчих уу?