Австралийн Холбооны Улсын Амбан захирагч Саманта Мостин манай улсад хэрэгжүүлж буй айлчлалынхаа хүрээнд өчигдөр хэвлэлийнхэнд хандаж, Монгол Улсад хийсэн айлчлалынхаа ач холбогдол, үр дүнгээр мэдээлэл өгсөн юм. Тэрбээр хэвлэлийн бага хурлын өмнө дараах мэдэгдлийг хийсэн юм. 

Тэрбээр “Юуны өмнө надад болон манай нөхөрт, намайг дагалдан ирсэн Австралийн төр засгийн төлөөлөгчдөд хэзээ ч мартагдашгүй гайхалтай дурсамж үлдээн, нөхөрсөгөөр хүлээн авч энэхүү төрийн айлчлалыг зохион байгуулсан Монгол Улсын Ерөнхийлөгч болон Монголын талын нөхдөдөө гүн талархал илэрхийлье.

Гучин нэгэн жилийн өмнө Австралийн Холбооны Улсын Амбан захирагч асан Билл Хэйден Монгол Улсад айлчилснаас хойш миний бие ийнхүү 2 дахь удаагаа айлчилж байна. 1990-ээд онд Монгол Улс ардчилсан замналыг сонгон хөгжих үеэс хоёр орны хооронд анд нөхдийн харилцаа тогтож, өнөөг хүртэл батжин бэхжиж, гүн гүнзгий харилцаатай болсон байна. Тэр цагаас хойш бид ардчилсан ижил үнэт зүйлс дээр тулгуурласан, бие биеэ хайрлах сэтгэл дээр түшиглэсэн сайн сайхан нийгмийг цогцлоон байгуулах үзэл санаа бүхий алсын хараатай анд нөхдийн харилцааг хөгжүүлж иржээ.

Австрали Улс нь Монгол Улсын гуравдагч хөрш гэдгээрээ бахархдаг. Энэхүү төрийн айлчлалын үеэр харилцаа, хамтын ажиллагаагаа шинэ шатанд гаргаж, дэвшин хөгжих үндсийг бэхжүүллээ. Бид боловсрол болон бусад салбарт бат бөх харилцаатай ба ялангуяа Австралид их дээд сургууль төгсөгчдийн зүгээс хэрэгжүүлж байгаа ажлуудаар дамжуулан улам бүр хөгжиж байна. 1990-ээд оны тэртээгээс эхлүүлсэн тэтгэлэгт хөтөлбөр маань өнөөдөр мянга мянган оюутанд боломж олгож, эдүгээ 6 мянган оюутан Австрали Улсад боловсрол эзэмшиж, тэтгэлэгт хөтөлбөрт хамрагджээ. Түүнчлэн хэдэн арван мянгаар тоологдох монгол иргэд Австралийг зорин, сурч ажиллах болсон байна. Энэхүү айлчлалын үеэр Оюутолгой төсөлтэй биечлэн очиж танилцлаа. Рио Тинто болон Монгол Улсын Засгийн газраас хэрэгжүүлж байгаа энэхүү төсөлд австралийн зуу зуун инженерчлэлийн болон зөвлөх үйлчилгээний компани ажиллаж байна. Энэ нь манай хоёр орны хооронд хэрэгжүүлж байгаа түншлэлийн бодит нэгэн жишээ болж байна.

Түүнчлэн энэхүү төслөөс улбаалж монголын ирээдүй хойч болсон залуус мэдлэг, ур чадварыг өөртөө шингээж байгааг харах үнэхээр тааламжтай байлаа. Манай хоёр орны хооронд анд нөхдийн харилцаа тэрхүү замаар улам өргөжин хөгжиж байгаа нь таатай хэрэг юм. Монголчууд өөрсдийгөө “Мөнх тэнгэрийн орон” гэдэг бол австраличууд өөрсдийгөө “Агуу их тэнгэрийн орон” хэмээн нэрлэдэг. Тэгэхээр бидний дунд ижил төстэй олон зүйл байна.

Ялангуяа, эртний соёл дээр үндэслэж орчин үеийн үндэстнийг байгуулж байгаа эрмэлзэл нь ч гэсэн адилхан байна. Тийм учраас энэхүү айлчлалын хүрээнд олж харсан, сонссон дуулсан бүхнээ австраличууддаа хүргэх болно. Манай хоёр орны харилцаан дахь олон баялаг өнцгийг энэхүү айлчлалын үеэр надад харуулсан явдалд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид гүнээ талархаж байна. Энэхүү айлчлалын үеэр надтай уулзсан төр засгийн удирдлага, сайд нарт чин сэтгэлийн талархлаа илэрхийлье. Үүний зэрэгцээ говь нутгаар очих боломжийг олгосонд туйлын их баяртай байна. Энэхүү айлчлалыг зохион байгуулахад бүхий л хүчин чармайлтаа гаргасан хүмүүстээ талархал илэрхийлэхийн сацуу Улаанбаатарын оршин суугчдаас хүлцэл өчье. Айлчлалын үеэр замын хөдөлгөөнийг саатуулж байсан учраас та бүхний өдөр тутмын амьдралд саад учруулсанд уучлал хүсэж байна” гэлээ.

Амбан захирагч Саманта Мостин мэдэгдлийнхээ дараа сэтгүүлчдийн асуултад хариулсан юм. Эхний асуултыг МҮОНТ-ээс тавив.

-Монгол Улсад хийсэн энэ удаагийн айлчлал тань улс төр, эдийн засгийн хувьд хоёр орны харилцааг шат ахиулсан айлчлал болж байна гэж харж байна. Монгол Улсад уул уурхайгаас гадна дэд бүтэц, бүтээн байгуулалтын салбарт хөрөнгө оруулалт нэн шаардлагатай гэж үздэг. Энэ талаар Австралийн хөрөнгө оруулагчид ямар бодолтой явдаг бол?

-Юуны түрүүнд хэлэхэд, хувийн зүгээс аливаа хөрөнгө оруулалт хийх, мөнгө санхүүтэй холбоотой ямар нэг ашиг сонирхол надад байхгүй гэдгийг урьдчилан мэдэгдье. Сүүлийн 30 жилийн хугацаанд Монгол Улсын хөрөнгө оруулалтын орчныг сайжруулах тал дээр хичээн ажиллажээ. Тухайлбал, Рио Тинто компани танай улсад хөрөнгө оруулж, төсөл хэрэгжүүлсэн нь ихээхэн үр дүнтэй ажил болсон байна. Товчдоо бол, компаниуд чухал ач холбогдолтой ажлыг хийж чаджээ. Хоёр орон хоёулаа ардчилсан үнэт зүйлстэй, эрх зүйт ёсыг дээдэлж, хуулиа дагадаг бол хөрөнгө оруулах найдвартай бат бэх орчин бүрддэг гэж би хардаг.

-Та айлчлалынхаа үеэр Автсрали Улсаас хэрэгжүүлсэн төсөл хөтөлбөрүүдтэй өөрийн биеэр танилцсан. Монголд хэрэгжиж буй төсөл хөтөлбөрүүдийн хэрэгжилтийн үр дүнг Та хэрхэн үнэлж дүгнэж байна вэ?

-Хоёр орон найрсаг дотно харилцаатай бол тэр нь яах аргагүй түншлэлд хүргэдэг юм байна. Түншлэлээс сайн үр дүн гардаг юм байна гэдгийг бэлхнээ харж болохоор байна. Энэхүү үр дүнг хамгийн тодорхой харуулж буй бодит жишээ бол ур чадварын хөгжил юм. Австраличууд монгол ажилтнуудад ур чадвар эзэмшүүлж, тэднийг хөгжүүлснээр монгол залуус өнөөдөр дэлхийн бусад улс оронд очиж ажилладаг болсон байна. Үүгээрээ хөрөнгө оруулагчид маш их бахархаж байсан. Ер нь хөрөнгө оруулалт гэдэг зөвхөн бизнесийн салбарт явагдаад зогсохгүй боловсрол, иргэний нийгэм, жендерийн эрх тэгш байдал, орлогын хувьд орхигдоод байгаа бүлгүүдэд тусламж үзүүлэх зэргээр явагддаг. Ерөнхийлөгч ч гэсэн англи хэлний боловсролыг дээшлүүлэх явдлыг онцлон дурдаж байсан. Тиймээс Австрали Улс нь цаашид боловсролын салбар дахь харилцаагаа улам хөгжүүлнэ. Тэр дундаа англи хэлний багш нарын дэмжлэгийг авчрахад анхаарал хандуулах болно.

- Монголд жендерийн эрх тэгш байдал, эмэгтэйчүүдийн оролцоог шийдвэр гаргах түвшинд нэмэгдүүлэх талаар ойрын жилүүдэд идэвхтэй ажиллаж буй. Та өндөр алба хашиж буй эмэгтэй хүний хувьд энэ тал дээр юу хэлэх вэ?

-Монгол Улс эмэгтэйчүүдийн санхүүгийн эрх мэдлийг нэмэгдүүлэх, бие даасан байдлыг сайжруулах тал дээр онцгойлон анхаарал хандуулдаг болохыг энэхүү айлчлалынхаа үеэр олж харсан юм. Тухайлбал, Оюутолгой төслийн нийт ажиллагсдын 25 хувийг эмэгтэйчүүд эзэлж байна. Энэ нь Монгол Улсад төдийгүй дэлхий дахинаа илгээж буй гэх маш чухал мессеж юм. Яагаад вэ гэвэл, уур уурхайн салбарт эмэгтэйчүүд ажиллах нь төдийлөн амар биш. Тэгэхээр энэ нь их сайхан жишээнүүдийн нэг болж байна. Үүний зэрэгцээ гэр хорооллоор очиж, эмэгтэйчүүдийн уур амьсгалын өөрчлөлтийг сөрөн тэсвэрлэх чадварыг нэмэгдүүлж байгаа үйл явцтай танилцлаа. Тэгэхээр ээж хүн, орон нутгийн манлайлагч хүн уур амьсгалын өөрчлөлтийг шийдвэрлэхээр нарны хавтан байрлуулж, цэвэр эрчим хүч ашиглаж байгааг харах гайхалтай санагдлаа. Энэ бүх жишээг би Австралидаа очиж танилцуулна гэж бодож байна. Энэ нь манай хоёр орны харилцааны шинэ хуудсуудыг нээж өгнө гэж харж байна.

-Блүүмбэрг телевиз: Хоёр орны харилцааг Оюутолгой шиг төсөл хөтөлбөрүүдээр өргөжүүлэх боломжтой юу?

-Улс төрийн төлөөллийн хувьд ямар нэгэн үг хэлэх боломжгүй. Манай хоёр орны хооронд хөгжүүлэх түншлэлийн талаар Засгийн газар хоёр талаасаа ярилцан шийдэх учиртай. Гэхдээ Оюутолгой төсөлтэй танилцах явцад хөрөнгө оруулалт авчрах хэрэгтэй юм байна, аль аль нь ардчилсан улс учраас баримталж буй зарчмын хувьд ижил юм байна гэдгийг харж байлаа. Ардчилсан үнэт зүйлстэй, тогтвортой хөрөнгө оруулалтын орчин бүрдүүлсэн улсад хөрөнгө оруулах нь сайхан боломж гэж харж байна. Монгол Улсад үйл ажиллагаа явуулж байгаа компаниудын төлөөлөл маань эрдэс баялгийн салбарыг хөгжүүлснээрээ Монгол Улсын ДНБ-д хувь нэмэр оруулаад зогсохгүй даян дэлхийн баялаг бүтээх үйл хэрэгт хувь нэмэр оруулж байгаа явдал юм хэмээн үзэж буйгаа илэрхийлж байсан. Өөрөөр хэлбэл, уул уурхайн салбар цаашид ч ач холбогдолтой хэвээр байх болно. Шинэ төслийн хувьд, хоёр орны бизнесийн салбарынхан өөрсдөө шийдээд явах байх. Манай хоёр улсын хоорондох хөрөнгө оруулалт нь өргөн цар хүрээтэй, гүнзгий утга учиртай. Австраличуудаас сурсан, бас монголчуудаас манай иргэд суралцаж байгаа нь хөрөнгө оруулалтын нэг хэлбэр юм.