Ж.Энхбаяр Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайдаар томилогдож, яамыг Дархан-Уул аймаг руу нүүлгэсэн. Ингэхдээ хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн бүсэд дөхүүлж байгаагаа дуулгаж байсан. Мөн гацаад байгаа Дарханы арьс шир боловсруулах цогцолборыг хөдөлгөж, ашиглалтад оруулна гэсэн. Гэтэл өнөөдөр хүртэл энэ ажил гацаатай хэвээрээ байна.

Дарханы арьс ширний цогцолбор барихаар шав тавиад таван жил, төсөв нь гацаад гурван жилийн нүүр үзлээ. Уг цогцолборыг барихад ямар нэг асуудал байхгүй ч улстөрчдийн дундын зодоон, төлөвлөж чадаагүйн улмаас ийнхүү хойшлоод байгаа гэхэд болно.

Тухайлбал, 2020 онд эхлүүлсэн төслийн удирдагчаар УИХ-ын гишүүн Ц.Даваасүрэн өөрийнх нь менежерээр ажиллаж байсан Ц.Гансүхийг 2021 оны аравдугаар сарын 15-ны өдөр томилуулж, ТЭЗҮ-д тусгасан өртөг нь 159 сая евро хэмээн оруулж ирэхдээ 103 сая еврод нь Засгийн газрыг баталгаа гаргаж өгөхийг хүссэн байдаг. Харин Сангийн сайд Б.Жавхлан “Боломжгүй, байгуулагдаад нэг жил болж байгаа компанид монголын ард түмний хөрөнгөөр баталгаажсан, Засгийн газрын баталгаа гаргаж өгдөггүй” хэмээснээс маргаан дэгдэж байсныг санаж байгаа байх.

Яагаад гэхээр тухайн үед төсөвт өртгийг нэмэхийн тулд цогцолборыг анх 10 сая арьс шир боловсруулахаар тооцож байсан бол 4,4 сая болтлоо буурсан хэрнээ хөрөнгө оруулалт нь 2-3 дахин нэмэгдсэн байдаг. Үүнийг боловсруулах тоног төхөөрөмж нь 13-14 сая ам.доллар гэсэн судалгаа байсан.

Мөн бог малын арьс шир боловсруулахад 3-4 сая ам.доллар. Дэд бүтцийг нь ойролцоогоор 40 тэрбум төгрөгөөр хийсэн гэж тайлан тавьж, эдгээрийг нийлүүлэхэд хамгийн ихдээ 60 сая ам.долларын бүтээн байгуулалтын ажил байсан ч ийнхүү гацсан. Уг нь төслийг улс төрийн гацаагүй хэрэгжүүлээд эхлэхээр жилдээ үнэгүйдэж байгаа 15 сая арьс ширийг боловсруулж, экспортын бүтээгдэхүүн болгоод гадагшаа гаргах юм. Гэтэл Ц.Даваасүрэн мэтийн хувь улстөрчдийн эрх ашгаас үүдэн төсөл хойшилсон гэж үзэх хүн олон байна.

Уг төсөл нь Хөгжлийн банкнаас 18.3 тэрбум төгрөгийн зээл авсан. Тэгвэл 2024 оны хоёрдугаар сарын 1-ний өдрийн байдлаар хүү алдангитайгаа 34.6 тэрбум төгрөгт хүрсэн. Тиймээс үүнийг удаа дараа авч хэлэцсэний эцэст Дархан арьс ширний цогцолборын хэрэгжүүлж байсан төслийн дэд бүтцийн бүтээн байгуулалтаас боломжтой хэсгийг шилжүүлэн авч, үргэлжлүүлэн гүйцээж ажиллах талаар яриа хэлцэл хийж шийдвэрлэхийг чиглэл болгож байсан ч тус компани аудитын дүгнэлтийг хүлээн зөвшөөрөхгүй, төслийн 180 га талбайн га тутмыг 1.0 тэрбум төгрөгөөр үнэлж эзэмшлийн эрхээ шилжүүлэх зэрэг хүлээн зөвшөөрөх боломжгүй санал тавьсан тул хэлцэл зогсжээ. Одоо энэ алданги, хүү хэд болсон гэх мэт олон асуудал бий. Өнгөрөгч 2024 оны нэгдүгээр сарын байдлаар уг төсөлд нийт 516 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт шаардлагатай гэдгийг салбар яамнаас мэдээлсэн. Уг нь 2021 онд 60 орчим сая ам.доллар буюу 200 орчим тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт шаардлагатай гэж байсан бол дөрвөн жилийн дараа гэхэд хугацаа алдаснаас үүдэн, 516 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт шаардлагатай болсон байх жишээтэй.

С.Баяр