Түүний хөрөнгө, мөнгийг тоолж, эрх мэдлийг хэмжих аргагүй болсон гэдэг. Хөрөнгө дагаж эрх мэдэл ирдэг нийгэмд амьдарч байгаа хойно яалтай ч билээ. Монгол Улсын жижигхэн зах зээл дээр мөнгөө тоолж барахгүй болтол хөрөнгөжинө гэдэг хэр баргийн аавын хүүд олдох завшаан биш. Түүнийг ийнхүү хөрөнгөө хэмжээлж барахгүй болоход улс төр нөлөөлсөн гэдгийг нуух хэрэггүй. Хамгийн сүүлд гэхэд л цар тахал хөл хорионы дундуур Онцгой байдлын ерөнхий газарт фургон автомашин 20 ширхэгийг зах зээлийн үнээс 1.5 дахин өндөр үнээр шахчихсан баримтыг хэвлэлийнхэн дэлгэж байсан. Үүнээс өмнө, хойно гэхээр эрхэм баяны хөрөнгө сар өдрөөр бус цаг минутаар өсөж байгаа бололтой. Төрөөс зарлагдсан ихэнх барилга байшингийн тендерийг түүний хамаарал бүхий “Хурд” групп авдаг нь ч нууц биш. Харин ажлаа чанартай гүйцэтгэдэг хэмээн ярьж байсан санагдана. Тэгэхээр болохгүй зүйл ч алга.

Ямартай ч тэр парламентын баячуудын тэргүүн эгнээнд багтана. Мэдээж хэрэг Б.Чойжилсүрэн улс төрд орж ирэхээсээ өмнө хөрөнгөнийхээ эх суурийг лавтай сайн тавьсан байж таарна. Гэхдээ түүнийг “Төрөөс төрсөн тэрбумтан” гэж ам дүүрэн хэлж болно.

Энэ тухайд баримт дэлгэнэ гэвэл асар их цаг хугацаа орох учраас хойш тавьж цухасхан дурдаад байгаа хэрэг шүү дээ. Түүний эзэмшдэг, гар хуруугаа дүрсэн компаниудыг дурдахын ч хэрэггүй биз. Дархан цаазтай газрыг хүртэл ухаж явсан том толгой.

Б.Чойжилсүрэнг удаа дараа сайдын суудалд залраад байхаар олон нийт мундаг амьтан гэж хардаг байх. Үгүй дээ. Өнөөгийн нийгмийн бичигдээгүй хуулийн дагуу хөрөнгө дагасан эрх мэдлээ л хэрэгжүүлж яваа хүн. Бидний ярьдгаар мөнгөтэй хүн дуугаа захиалсан хэрэг. Том байна. Ж.Эрдэнэбатын Засгийн газарт 2016 онд Сангийн сайдаар заларч байв. Энэ үед Монгол Улсын эдийн засгийн үзүүлэлт хоёр хувьд хүрэхгүй уруудаад ирчихсэн, зээлжих зэрэглэл олон улсад буурчихсан төдийгүй хар жагсаалтад орчихсон байв. Тиймээс Олон улсын валютын сангийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж хүндрэлийг арай гэж давсан. Үүнийг ч Б.Чойжилсүрэн Сангийн сайд байсан тулдаа л аварсан мэтээр ярих сонгогчид алс баруун хязгаарт байна лээ. Уг нь тэр Сангийн сайдын суудал дээрээс хувийн бизнеэсээ хөгжүүлж байснаас өөр зүйл байгаагүй гэдгийг хязгаар нутгийн сонгогчид даанч ойлгоогүй. Тэгээд ч тэр санхүү, эдийн засгаас хол хүн.

Магадгүй компанийн тооцоо бол хийдэг байх. Харин Монгол Улсын мөнгөний авдарны түлхүүр атгах хэмжээний боловсролтой, туршлагатай хүн ч биш. ОХУ-ын Екатеринбург хотын Уралын политехникийн дээд сургуулийг Автоматикч телемеханикч мэргэжлээр төгссөн хүн шүү дээ. Төгссөн л нэртэй болохоос бус оюутан байхаасаа наймаа хийж эхэлсэн гэдгийг хамтрагчид нь хэлдэг.

Өнөөдөр мөн л Эрчим хүчний сайдаар залрав. Түүнийг эрчим хүчний салбарыг аварна. Магадгүй шинэчлэнэ гэж алс баруун хязгаарынхан дүгнэж байгаа байх. Үгүй дээ. Тэр бусдын хүчийг ашиглана уу гэхээс дампууруулж мэдэх хүн. Харин эрчим хүчний салбараас хэдэн гайгүй тендер хамаарал бүхий компани руугаа татах нь ойлгомжтой. Ямар сайндаа л Эрчим хүчний сайдаар томилогдсон даруйд энэ өвлийг хэрхэн давах вэ, бэлэн үү гэхэд “Аргална даа” хэмээн зогсохов дээ. Энэ бол ямар ч төлөвлөгөөгүй, ямар шийдэлгүй хүний үг шүү дээ. Нөгөө талаар асар их хөрөнгөтэй хүний үг байх. Их хөрөнгө байлаа гээд тэр улсын төлөө зарцуулахгүй шүү дээ. Энэ өвөл хуучирч муудсан эрчим хүчний сүлжээтэй нийслэлийг хэрхэн өвөлжүүлэх вэ хэмээн салбарынхны толгойны өвчин дээр юу ч мэдэхгүй мөнгөтэй сайд ирээд суучихсан нь бүр ч шаналгаа болж байгаа бололтой. Ёстой л “Аргална даа”, өөр яахав.

Түүнийг улс төрийн хүрээнд “Чойжин сахиус” хэмээн нэрлэдэг байв. Өдгөөгийн парламентад ихээхэн хөрөнгөтэйд тооцогдох Б.Чойжилсүрэн гишүүнийг чуулганы хуралдаанд ирэхээр “Чойжин буулаа” хэмээн ярих болсон нь цаанаа учиртай. Тэрбээр 2008 онд бизнесийн салбараас их улс төрд хөл тавьсан. Энэ цагаас хойш буюу 2008, 2012 онд хоёр удаа УИХ-ын гишүүнээр сонгогдсон ч тэр чуулганы болон бусад хуралдаанд тэр бүрий оролцдоггүй. Хувийнхөө бизнесийг өрнүүлж, хаа нэг үзэгдэхээр хүмүүс “Чойжин буулаа” гэдэг болсон бололтой. Харин 2016 оны сонгуулиар гурав дахь удаагаа сонгогдсон бөгөөд Ж.Эрдэнэбатын Засгийн газарт Сангийн сайдаар заларсан. Энэ цагаас хойш ойр ойрхон “буух” болсон аж. Үүний дараа Төсвийн байнгын хорооны дарга ч болсон. Бизнес төдийгүй сайд болчихсон хүн элдэв ажил төрөл, хөрөнгө мөнгөө хамгаалахаар чуулганы хуралдаан алгасахаа больсон болов уу. Эс тэгвэл цаадуул ч яаж мэдэх шүү дээ. Чойжин сахиусыг бурхны номонд тайлбарлахдаа “чой” гэдэг нь “ном”, “жин” гэдэг нь “сахин хамгаалагч” гэсэн утгыг илэрхийлдэг аж. Чойжин сахиуснууд бурханы шашныг сахин хамгаалах ам тангараг өргөсөн байдаг бөгөөд Чойжин болох хүн өөрөө аяндаа тодорч илрэх буюу эрдэмт лам нар тусгай шалгуураар тодруулан, дараа нь нарийн дэг жаягаар удирдан чойжин болгодог. Догшин сахиус биенд нь оршсон хүн л тодрон илэрч, тусгай нууц тарнийн ид шидийн дэг сургуулийг дамжин жинхэнэ чойжин болдог гэсэн нь бий. “Чойжин” болгосон хүмүүсийн нэг нь Цэндийн Нямдоржийг хэмээн нэрлэдэг. Өөрөөр хэлбэл “Увс” фракцид данслагдсан хүн. Өргөл барьц байхад хаа ч суудал засна даа.

Тэрбээр 1988 онд Увс аймгийн Улаангом хотын 10 жилийн хоёрдугаар дунд сургууль төгсөж, хойд хөршид мэргэжил эзэмшсэн хүн. Социалист нийгмийн үед хуучнаар ЗХУ-д мэргэжил эзэмшихээр очсон нөхөр сургуулиа дүүргээд ОХУ-ын Екатеринбург хотын "СП-Каман" компаний захирлаар ажиллаж байгаад 1995 онд "Хурд Ч" ХЭАА-г байгуулан захирлаар ажиллах болсон. Хойд хөршөөс мотоцикль автомашин зөөж зарах болсноор бизнесийнхээ хүрээг ч чамгүй тэлж, 1999-2006 онд "Хурд Хүнс" компанийн захирлаар ажиллах болжээ. Ид залуу насандаа ихээхэн хөрөнгө мөнгө цуглуулсан нөхөр бизнесийнхээ хүрээг тэлж илүү хүчтэй болгоход улс төр, эрх мэдэл хэрэгтэйг ухаарсан нь ойлгомжтой.

Тиймдээ ч 2006 онд Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж асан, шарсан мах анддаггүй шар зурхайч Н.Энхбаярт ихээхэн мөнгөний үнэр авахуулсан учраас Ерөнхийлөгчийн тамгын газарт дэд даргаар томилогдож, их улс төрд хөл тавьж. Ямартай ч Н.Энхбаярт таалагдах хэмжээний хөрөнгөтэй болсон нөхөр 2008 онд төрж өссөн Увс аймгаасаа УИХ-д нэр дэвшээд ороод ирсэн. Тухайн үед Сү.Батболд тэргүүтэй нөхдийн шилийг дарсан хэдэн бизнесмэн улс төрд шургалсны нэг нь болно.

С.Ууганбаяр