Үндэсний баялгийн сангийн тухай хуулийг 2024 оны дөрөвдүгээр сарын 19-нд баталсан. Уг сангийн санхүүжилтийг сайжруулахын тулд стратегийн ордыг төрд авах тухай яриа гарсан нь хамтарсан Засгийн газрын тэргүүн асан Л.Оюун-Эрдэнийг боорлох гол шалтгаан болсонтой хэн маргах.

Эргэн сануулахад, УИХ стратегийн ач холбогдол бүхий орд газруудын жагсаалтыг 2007 оны 27 дугаар тогтоолоор баталснаас хойш шинэчлээгүй 17 жил болж буй. Нийт 16 стратегийн орд дотроос долоо нь төрийн эзэмшилд, ес нь хувийн эзэмшилд байдаг.  Стратегийн орд эзэмшигч 16 хуулийн этгээдээс сүүлийн 10 жилд улс, орон нутгийн төсөвт нийт 18.8 их наяд төгрөгийг төвлөрүүлснээс “Эрдэнэс Монгол” нэгдлийн долоон хуулийн этгээд 13.5 их наяд төгрөгийг буюу 72 хувийг төвлөрүүлсэн гэх тооцоог харахад хэр их баялгийн тухай ярьж буй нь тодорхой биз.

Тэр ч утгаараа Монгол Улсын одоогийн Ерөнхий сайд Г.Занданшатар Үндэсний баялгийн сангийн тухай хуулийн хэрэгжилт, сангийн орлого төвлөрүүлэлт, хяналтын тогтолцоо, стратегийн ордын төрийн эзэмшлийн хувь хэмжээг тогтоох хэлэлцээ болон байгалийн баялгийн үр өгөөжийг баялгийн сангаар дамжуулан иргэдэд хүртээх зэрэг асуудлаар албаны хүмүүстэй уулзсан байж таарна.

Тодотгоход, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 6.2 дугаарт Норвегийн Үндсэн хуулиас жишиг авч “Стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордыг ашиглахдаа байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд байх зарчимд нийцүүлэн түүний үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдож байх эрх зүйн үндсийг хуулиар тогтооно” гэж заасан байдаг бөгөөд хуулийн хэрэгжилтийг эрчимжүүлэх Ажлын хэсгийг Монгол Улсын сайд, ЗГХЭГ-ын дарга С.Бямбацогтоор ахлуулан байгуулсан хэрэг.

Түүнчлэн улсын төсвийн хөрөнгөөр хайгуул хийсэн стратегийн орд газруудын өгөөжийг Үндэсний баялгийн санд төвлөрүүлэх яриа хэлцэл хийх, шаардлагатай бол захиргаадалтын арга хэмжээ хэрэгжүүлж, стратегийн 16 орд газар тус бүрд БЭТ томилж ажиллуулна гэж мэдэгдлээ. Үүгээр зогсохгүй улсын төсвийн хөрөнгөөр хайгуул хийгдсэн стратегийн орд газрууд хэрхэн, яаж хувьд шилжсэн, энэ явцад хуулийн зөрчил бий эсэхийг хууль хяналтын байгууллага шалгаж буй хүрээг өргөжүүлж, цагдаа, тагнуул, АТГ-ын хамтарсан дэд Ажлын хэсэг байгуулсан гэнэ.

Стратегийн орд газруудын хуульд заасан хувийг ард иргэдэд эзэмшүүлэх, хөрөнгийн бирж дээр IPO гаргах ажлыг эхлүүлж үр өгөөжийг хүртээхэд Ажлын хэсэг анхаарах ёстойг ч сануулсан байна билээ. Гэхдээ төсвөө хэмнэж, төрийн данхгар бүтцийг налчийлгаж, шалчийлгана гээд байсан Засгийн тэргүүний шийдвэр нийгэмд бухимдал төрүүлж байна. Ганцхан байсан БЭТ-ийг 16 болгосноор ажил сайжирч, арвин их хуримтлал үүсэх ирээдүй бий гэдэгт иргэд эргэлзэж байна. Эсрэгээрээ БЭТ нэрийн дор намынхаа бялууны зүсмээс хүртэж амжаагүй нөхдийг төвлөрүүлэх нь гэж хардаж байна. БЭТ-ийг 16 болгосон нь хэмнэлт биш хэтэрсэн хэрэглээг нэмэгдүүлэх гажуудал хэмээн буруушааж байна.

Нөгөөтэйгүүр Засгийн газрын бүрэн эрхт төлөөлөгч гэдэг ойлголт ардчилсан Монгол Улсын хууль тогтоомжид огт тусгагдаагүй асуудал гэдгийг хуульчид сануулдаг.  Тэгээд ч БЭТ-үүд сайн зөв ажилласан жишээ манай улсад одоогоор лав алга. Хамгийн ойрын жишээ, “Эрдэнэс Тавантолгой”-н БЭТ Ж.Ганбат. Ажлаа аваад 71 гаруй хүний гажлаас нь халж, оронд нь эргүүлээд шинээр 100 гаруй хүнийг аижлд авсан хэмээн халагдсан ажилчид нь жагсаж, хэвлэлийн бага хурал хийж байсныг тодхон санаж байна.

Эцэст нь тэмдэглэхэд, Г.Занданшатар даргаа Засгийн газар хуулиас давсан эрх мэдэлтэй БЭТ томилох нь Үндсэн хууль болон Монгол Улсад хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байгаа олон хууль тогтоомжтой харшилна гэдгийг хуульчид, судлаачид сануулсаар байгааг дуулгая. 

З.УРСГАЛ