Малчин, сэтгүүлч Х.Эрдэнэбулганд цөөн асуулт тавилаа.

-Мал дээр гараад хэдэн жил болж байгаа вэ. хааяахан малаа маллахаа болиод төв суурин бараадах бодол төрдөг үү?

-Мал дээр гарснаасаа хойш эргээд төв суурин газар амьдарч, олны хөлтэй нийлж амьдарна гэх хүсэл төрөхөө байчихсан. Естой үгүй шүү л гэж боддог. Малаасаа холдож хэсэг удвал бачуурмаар санагдан давчдаад хэцүүддэг. Хөдөөгийн агаар сайхан даа, стресс байхгүй амар. Хотод амьдрахад нийгмийн асуудлуудаас гадна өдөр тутмын амьжиргааны зардал овоо ихэссэн байна. Гэрээс гараад зардал, мөнгө. Нийслэлд амьдрах асуудалтай, зүрхшээмээр, халгамаар санагддаг. Хөдөө өөрөө янз бүрийн зүйл бодож сэдэж, дөвчигнөхгүй бол зардал чирэгдэл багатай, амар амгалан амьдарч болохоор газар.

-Монголчууд бид буянт малынхаа ашиг шимийг боловсруулж, эргэлтэд оруулах тал дээр жаахан учир дутагдалтай ханддаг болчихоо юу гэж бодогддог?

-Малчид малын түүхий эдээ үнэгүйдүүлээд байгаа юм биш. Тогтолцооны л гажуудал шүү дээ. Бодлого гаргаад малыг үнэ цэнэтэй болгох асуудал тулгамдсан нь үнэн. Засаж сайжруулах зүйл их бий. Угтаа улстөрчдийн нэн тэргүүнд хийх ажил. Яавал махаа 15 долларт хүргэж, нэхийгээ арай үнэд хүргэн хэдэн малчдаа мөнгөтэй болгох вэ. Хэрхэн өмнөд хөрш цаашлаад Вьетнам зэрэг улс оронд түүхий эдээ нийлүүлэх вэ. Хаягдаад үнэгүйдээд байгаа баялгаа хэрхэн үнэ цэнэтэй болгох вэ гэхчлэн хийх ажил их байна. Бид шахаж шаардаж, эрх баригчид эрх зүйн орчинг боловсронгуй болгох хэрэгтэй.

-Бэлчээрийн хомстол хэрээс хэтэрлээ. малын тоо толгой хэт ихэссэн нь үүнтэй холбоотой гэдэгтэй санал нийлэх үү?

-Нөхцөл байдал хүндхэн байна. Ний нуугүй хэлэхэд манай малчдад нэг том буруу хандлага суусан байна. “Хаяа багтвал бууна”, “хамар багтвал иднэ” гэсэн хандлагатай болж. Хэдэн малаа туугаад эх орныхоо хаа ч очоод амьдрах суурьших эрхтэй. Хаа ч миний л хэдэн мал өвсөө идэх эрхтэй. Энийг хориглосон хууль хаа ч байхгүй мэтээр асуудалд хандах нь зохимжгүй. Ийм хандлагаар нэг их хол алхахгүй. Аминч үзэл, би л болж байвал гэх хандлагаасаа хурдан салаасай, муухай шүү дээ. Ийм бодлоор газар нутагтаа хандаад байвал маш харамсалтай. Амиа бодсон бэртэгчин зан аль ч нийгмийн хэсэгт байдаг. Зөвхөн өөрсдийгөө л бодоод байвал тун удахгүй эвгүйтнэ. Өөрийн хэдэн мал л идээд өөрөө баяжаад авна гэж бодвол эмгэнэл.

Нөгөөтэйгүүр малчин хүн гэж 1000 мал малласандаа ч биш, сайн малчны болоод 1000-т малчны тэмдэг зүүсэн болгоныг хэлдэггүй. Мэдээж хэрэг ажил үйлсээрээ товойн гарч ирсэн олон сайн, мянгат малчин бий. Гэхдээ малынхаа бэлчээрийг хайрласан хүнийг л сайн малчин гэж нэрлэнэ. Энэ бэлчээр миний үеэр дуусах ёсгүй гэдгийг л сайн ойлгоосой. Хойч үе минь хэдэн зуун жилээрээ л малаа бэлчээсэн талхлагдаагүй ургаж байгаа ургамлынх нь бүтэц чанар нь алдагдаагүй чигээр нь онгон байгалиар нь хадгалагдан үлдэх ёстой. Чингисийн үед ч малчид малаа маллаж л байсан. Товчхондоо байгаль нутгаа хайрлаж хамгаалж ирсний улбаа шүү дээ. 800-н жилийн тэртээгээс бидэнд үлдээсэн нутаг гэпгийг бас бодууштай. Сүүлийн 30 гаруй жилийн турш бид онгон байгалиа ихээхэн сүйтгэлээ. Мал бэлчээрлэх газаргүй боллоо. Баянхонгор зэрэг зарим бүс нутгууд мал бэлчээрлэх нутаггүй боллоо. Угтаа бэлчээрээ хайрлаж байж л малын асуудал яригдана гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Бэлчээргүй бол мал чухал биш шүү дээ.

-Урд хөрш цөлжилтийн эсрэг томоохон бодлого хэрэгжүүлж эхэлжээ. малын ялгадас нь өөрөө бордоо болдог давуу талтай байгааг ярих болж. манай мал аж ахуйд тулгамдаж байгаа гол хүчин зүйлс юу вэ?

-Бэлчээртээ явж байгаа мал бааж шээгээд тэр нь бордоо болж байна гэдэг үндэслэлтэй асуудал. Адууны хомоол унасан газар өвс сайхан ургадаг гэдэг дээ. Оргүй зүйл биш л байх.

Сүүлийн үед эрчимжүүлсэн мал аж ахуй гэж их ярих болж. Эрчимжих, фермерийн аж ахуй эрхлэх гэдэг мал аж ахуйн бизнесийн өөр хэлбэр зүйл. Туйлшруулаад аль нэг талд нь байх ёстой гэж үзэж боломгүй юм. Нэг сая хүнтэй хотыг тодорхой хэмжээний өндөг тахианы аж ахуй, бордсон үхрийн махаар хангах нь зайлшгүй шаардлагатай. Бүх малаа бэлчээрлүүлж чадахгүй юм чинь цаашид улам л боломж бололцоо муудахад ийм арга замаар шийдвэрлэх гэж үзэх байх. Фермерээр малаа маллах зам мөр нь ч, хөрөнгө оруулагч нар нь ч тодорхой. Түүнийг дагасан малын өвс тэжээл бордоо, газар тариалан хөгжүүлэх арга зам ч тодорхой. Өртөгөө шингээгээд л махны килограммыг тооцоод буцаагаад ашиг олдог бизнесийн нэг төрлийн загвар шүү дээ. Харин бидний хувьд өөр. Органик малын махыг хэрхэн үр дүнтэй зарах вэ, бэлчээрийн малын махны үнэ цэнэ дэлхийд нийлүүлэх гарц гаргалгаа гэдэг өөрөө тусдаа асуудал.

Монгол малын махыг үнэ цэнэтэй гэдгийг мэдрүүлчихвэл нүүрс, төмрийн хүдрээс ч илүү мөнгө олох боломжтой. Монгол малын махаа зарж, мөнгө болгох гэхээр монгол мал өвчтэй болоод байдаг. Өөрсдөө идэх болохоор хамгийн эрүүл гэгдээд… Сүүлийн үед хорт хавдарын нөлөө гээд тоо баримт үзүүлээд байдаг болж. Тэр чинь мах идсэнтэй ч нэг их холбоогүй байх шүү. Малын махтай холбох гээд хэт туйлширсан яриа гаргах болж. Хэдэн сар вагоноор тээвэрлэж авчирсан лаазалсан, нөөшилсэн хүнсээ өдөр шөнөгүй идэж байна. Элдэв өвчний шалтгааныг заавал малын махнаас эрж, хайх шаардлагагүй.

-Малчдын дунд туслах малчдаар малаа маллуулчихаад өөрсдөө суурин газар амьдраад аварга малчин гэх алдарыг авдаг үзэгдэл гаарсан гэх юм. Үнэн үү?

-Түгээмэл биш байлгүй дээ. Туслах малчин хийх хүн олдохоо байсан шүү дээ. Туслах гэх ч бас буруу хэллэг, хөдөө аж ахуйн бизнест хамтрагч олдохоо байсан гэж хэлж болно. Мах, сүү, цагаан идээгээ боловсруулж бэлтгэнэ гэдэг маань өрхийн бизнес, үйлдвэрлэл шүү дээ. Салбар бүрд тулгамдаад буй ажиллах хүчний хомстолд мал аж ахуйн салбар ч орчихоод байна.

Сэтгүүлч Г.НАМУУН