Уулсын дундаа Улаанбаатар минь утаан дундаа дуниартсаар өвөлждөг байдал мөддөө өндөрлөхгүй бололтой. Угнь хүн гээч амьтан амархан дасан зохицож, басхүү шинэд ээнигштин хуучнаа мартахдаа амархан байдаг. Гэхдээ дасаж зохиж болохгүй зүйл гэж бас байх. Азийн цагаан дагина байхаа больж, аймшгийн нөхцөлд аж төрөх болсон нийслэлчүүдийг  түүхий нүүрснээс болж л угаартаж, утаандаа дуниартаа байна гэж үзсэн. Тиймдээ ч утааны эсрэг арга хэмжээнд улсын төсвөөс чамлахааргүй хөрөнгө зарцуулсныг бүгд мэднэ.

Эргэн сануулахад, 2010 онд Г.Мөнхбаярыг хотын дарга байх үед “асуудал зуухандаа байна” гэх онош тогтоож утаагүй гэх тодотголтой ззуухыг Улаанбаатар даяар тарааж байлаа. Зуухаа сольсон ч утаа багасаагүй тул 2018 онд “Асуудал түлшиндээ байна” гэх шинэ онош тавигдаж, “Тавантолгой түлш” ХХК-ийг байгуулж, MCS -ийн нийлүүлсэн мидлингээр “утаагүй” гэх сайжруулсан түлшийг үйлдвэрлэж эхэлсэн.

Үр дүнд нь сүүлийн найман жилд сүүлийн найман жилийн хугацаанд 644 хүн угаартаж амиа алдсан. Тодруулбал, угаарын хийд хордсон тохиолдлын тоо 2018 оноос хойш гэрлийн хурдаар өсч, өдөрт багадаа 10 хүн угаартаж, эмнэлгийн тусламж авч байна. 2023 оны байдлаар нийт 3184 иргэн угаартсан бол, 2024 оны арваннэгдүгээр сарын байдлаар 2531 иргэн угаарын хийд хордсон гэдгийг албаныхан хэлдэг. Түүхий нүүрснээс татгалзсан улаанбаатарчууд өнгөрсөн таван жил сайжруулсан шахмал түлш түлж, туршсан. Гэвч хотын утаа арилаагүй, иргэд энх цагт дайн болж буй мэт өдөрт өрх гэрээрээ угаартан өөр ертөнцийг зорьсоор хавартай золгосон.

Гэтэл ирэх  өвлөөс дахин өөр түлш туршиж үзнэ гэдгийг сайд, дарга нар мэдээлж,  хотын утаа хэд дахин буурч, төсвийн хэмнэлт хийх тухай ярьж эхэллээ. Хотын дарга Х.Нямбаатарын мэдээлснээр "Эрдэмтдийн зөвлөл дүгнэлт гаргаж, өндөр илчлэгтэй нүүрс буюу угааж, жигнээгүй нүүрсийг хэрэглээнд нэвтрүүлэх нь буруу. Үүний улмаас өнгөрсөн жилүүдэд маш олон хүн угаартаж нас барсан” гэх дүгнэлтийг гаргасан бололтой юм.

Үндэсний хороо ч хагас коксжсон нүүрсийг хэрэглээнд нэвтрүүлэх нь хүн амын эрүүл мэндэд эерэг нөлөө үзүүлнэ гэжээ. Тэгээд БНХАУ-аас 200 гаруй тэрбум төгрөгөөр хагас коксжсон нүүрс авахаар болсон аж. Хэмнэлтийн тухайд,  "Тавантолгой түлш" сайжруулсан шахмал түлшний үйлдвэрийн нийт зардлыг шингээж, 300 тэрбум төгрөгийн хэмнэлт үүсгэх юм гэсэн. Товчхондоо 80 орчим сая ам.долларын хэмнэлт үүсгэх тооцоо гаргажээ.

Сайжруулсан түлшнийхээ оронд 800-гаас дээш градуст жигнэсэн, химийн хортой нэгдлийг ялгасан нүүрсийг ялгасан нүүрсийг БНХАУ-аас 200 гаруй тэрбум төгрөгөөр худалдан авирч, эндээ савлан, хэрэглээнд нэвтрүүлэх юм байна.

Хөх нүүрс буюу жигнэсэн нүүрс нгэдэг нь хүрэн нүүрсийг 550-650 градусын темпаратурт халааж, жигнэх байдлаар дотор нь агуулагдаж буй хорт бодис, дэгдэмхий хийг ялгаж, цэвэр түлш үйлдвэрлэдэг технологиор гаргаж авдаг. Хөх нүүрсний үйлдвэр Улаанбаатарын утааг 80 хувиар бууруулах “магадлалтай”. Гэхдээ энэ бүтээн байгуулалтын ажил ирэх онд ашиглалтад орж амжихгүй учраас Хятадаас хөх нүүрс худалдан авахаар болжээ. Аа нээрээ хагас коксжсон нүүрсний үйлдвэрийг 2027 онд бүрэн ашиглалтад оруулах юм гэсэн байх шүү. Харин БНХАУ-аас нүүрс оруулж ирэх ажлыг MCS хариуцаж байгаа гэж болно. Тодруулбал, "Эрдэнэс Тавантолгой" Улаанбаатарын гэр хорооллын айл өрхийн түлшийг ирэх хоёр жил хангахын тулд 600 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт гаргахаар болжээ. Өөрөөр хэлбэл, Тавантолгой түлш компанийн үйл ажиллагааг ирэх хоёр жил "Эрдэнэс Тавантолгой" компани санхүүжүүлэх үүргийг Засгийн газраас өгчээ. Өнгөрсөн хугацаанд Тавантолгой түлш компанид Эрдэнэс Тавантолгой 1.5 их наяд төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийсэн. Гэтэл Тавантолгой түлш компани нэмээд 1.2 их наяд төгрөгийн алдагдалтай ажилласан байдаг юм.