Монгол Улсын хэмжээнд 1500 орчим дурсгалт уран барилга байдаг гэх тооцоо бий. Монгол Улсын хэмжээнд дурсгалт уран барилгын төрөлд Богд хааны ордон музей, Цоожин ламын сүм музей, Гандантэгчэнлин хийд, нийслэл хүрээний консулын барилга, хувьсгалын үеийн түүхэнд холбогдсон барилгуудыг багтдаг. Өөрөөр хэлбэл, соёлын өвд бүртгэж, хамгаалалтад авсан гэсэн үг.

Мэдээж дүрэм журам ёсоор дурсгалт уран барилгыг сэргээн засварлах үйл ажиллагааг дурсгалт уран барилгын арчлалтыг эзэмшиж байгаа байгууллага нь хариуцах ёстой. Анхнаасаа тогтмол арчлалтаа хийгээд явбал асуудал үүсэхгүй. Улсын төсөвт хэсэгчилсэн байдлаар төсвийг нь тусгуулаад арчлах, хамгаалах эрх ч тухайн дурсгалт барилгыг эзэмшигч байгууллагад байдаг гэх юм билээ.

Өөрөөр хэлбэл, эзэмшигч байгууллага соёлын өвийн өнгийг бүрэн өөрчлөх, дотор нь шинэ өрөө тасалгаа гаргах, шинэ байшин барих, барилгын материалыг эрс өөрчлөх буюу модыг тоосго болгох зэргээр дур мэдэн солих нь хууль бус үйл ажиллагаа болно гэсэн үг.

Саяхан БГД-ийн 16 дугаар хороонд байрлах Монголын бурхан шашинтны төв-Гандантэгчэнлин хийдийн 320 хүүхдийн суудалтай сургуулийг ирэх 9 дүгээр сард ашиглалтад оруулахаар барилгын ажил 90 хувьтай явж байгаа мэдээ түглээ. Гандангийн хашаанд түүхэн дурсалтай нь үл дүйцэх өндөр цагаан барилга сүндэрлэх нь. 

Улаанбаатар хотын баруун хойд өндөрлөг дэнж дээрх Гандантэгчинлэн хийд бол Монголын архитектурын томоохон дурсгалын нэг.  Гандантэгчинлэн хийд /Төгс баясгалант их хүлгэн хийд/-ийн анхны сүмийг 1809 онд Талхын дэнж дээр Шар сүм нэртэйгээр байгуулж, дараа нь энэ сүмийг Чойрын дацан болгожээ. 1824 онд Ламрим дуган, 1838 онд тавдугаар Богд Жавзандамба хутагтад зориулж Гандантэгчинлэн буюу “Их хот мандлын сүм”, Дашчойнхор, Ядгайчойлин зэргийг байгуулжээ. Цаашид хийдийг улам өргөжүүлж 1839 онд Цогчин дуган, 1844 онд Бадмаёга, 1848 онд Жүдийн сүм, 1909 онд Гунгаачойлин, 1913 онд наймдугаар Богд Жавзандамба хутагтад зориулж Мэгжид Жанрайсэгийн сүмийг байгуулжээ.

Мөн 1841 онд тавдугаар Богдын шарилын сүм, 1869 онд долдугаар Богдын шарилын сүм, 1925 онд наймдугаар Богдын шарилын сүмийг барьсан. Хийдийн хойд талд 20 суварга байв. Талхын дэнж дээр Гандантэгчинлэн хийдийг байгуулсан цагаас хойш тус дэнжийг Гандангийн дэнж хэмээн нэрлэх болжээ. Гандантэгчэнлин хийдийн уран барилгууд нь монгол, хятад, хятад-төвд хэлбэр маягтай бөгөөд барилгын үндсэн хийц нь мод, чулуу, тоосго, төрөл бүрийн паалан эдлэлээс бүрддэг.

Гандан хийд нь 1930-иад оны хэлмэгдүүлэлтэд хамгийн түрүүнд өртсөн бөгөөд 20 суварга, 10 гаруй сүм дацангаас 6 сүм, дуган хадгалагдан үлджээ. 1944 оноос эхлэн хийдийн хурал номын үйл ажиллагааг хатуу хяналтан дор дахин сэргээсэн байна. Хийдийн сүм дугануудыг 1981-1995 он хүртэл ээлж дараагаар сэргээн засварлаж 1992 онд Дүйнхор дацан, 1995 онд Дашчойнбол дацанг шинээр барьсан гэдэг.

Түүх соёлын дурсгалын сэргээн засварлах газар хийдийн үлдсэн сүм дуганы гадуур гол асар хаалга, хоёр жижиг асар хаалга бүхий хэрэм хашааг шинээр 1981-1982 онд барьсан юм. Сүм дуганы үндсэн гоёл нь алтадсан ганжир, жанцан, чойхорол, бодь гөрөөс, хонх зэрэг юм. 1992 онд Монголын бурханы шашинтны анх дугаар чуулганаар Гандантэгчинлэн хийдийг Монголын Бурханы Шашинтны Төв гэдгийг баталгаажуулжээ. 

Харин өдгөө тус хийдийн хашаанд сургуулийн барилга баригдаж, гоо зүйн хувьд огт дүйцэхгүй өндөр орчин цагийн барилгууд баригддаг болох нь. Жуулчдын очиж үзэх газрын нэгд зүй ёсоор багтдаг соёлын өв  болох уг хийдийн хашаа энэ янзаараа орчин цагийн барилгуудаар дүүрэх бололтой.

У.СҮХЭЭ